We gaan weer aan de slag met kaartmateriaal!

Ontdekkingen in onze collectie, we zijn er dol op! Groot was dan ook de vreugde toen Rob van Putten een bijzondere kaart van Tilburg uit 1907 'ontdekte'. Deze kaart hadden we nog niet sterk op ons vizier, maar dat veranderde snel. Rob inventariseert een grote verzameling kaarten in onze collectie, als voorbereiding op de digitalisering ervan.


De kaart geeft Tilburg in 1907 weer en is met de hand getekend en ingekleurd. Als een bruuske lijn door het geheel is het Wilhelminakanaal erdoorheen getekend. Dat stond in 1907 in de planning, maar was nog niet gegraven (de voltooiing was pas in 1923). Na de kaart beschreven te hebben is deze naar restauratieatelier De Tiendschuur gegaan en zeer binnenkort wordt deze kaart bij Picturae gedigitaliseerd. Picturae digitaliseerde eerder al de Kaart van Zijnen en heeft dus ervaring met het digitaliseren van dergelijk groot materiaal.

In restauratieatelier De Tiendschuur

De kaart uit 1907 komt op een zuurvrije rol van etafoam in een aparte doos. In deze doos, van 2,5 meter breed x 0,30 cm hoog, komt de kaart te hangen (niet te liggen!). In de binnenkant van de rol komen de stokken die aan de kaart vastzaten. Ze worden erbij bewaard, maar zijn dus wel losgehaald. Met de stokken aan de kaart was deze niet te digitaliseren.

In totaal gaan circa 40 kaarten naar De Tiendschuur voor restauratie en conservering. Of eigenlijk zijn het niet alleen kaarten. In deze te digitaliseren verzameling zitten ook plattegronden, affiches, bouwtekeningen, oorkonden, tekeningen, allemaal uit de gemeenten Tilburg, Goirle en Oisterwijk.



Daarnaast is er nog een verzameling van zo'n 40 kaarten en tekeningen die door onze behoudsmedewerker Chris Latumahina in goede staat zijn bevonden. Ze moeten alleen allemaal uit de passe-partouts gehaald worden om te worden gedigitaliseerd.

De materialen in deze selectie variëren sterk: we zien papier, vloeipapier, gepatte linnen (een glad materiaal dat architecten vroeger gebruikten), calques (semi-transparant materiaal, waarop afbeeldingen zijn geprint, wordt snel geel, breekbaar). Deze calques worden ook nu nog gebruikt. Als we dit nu niet digitaliseren, valt het een keer helemaal uit elkaar en zijn we te laat. Ook is er materiaal met een glimmende laag. Daarop kan met inkt geschreven worden, die daarna weer weg gekrast kan worden om verbeteringen in een bouwtekening aan te brengen. We zoeken nog naar de officiële naam van dit materiaal. Iemand die het weet?

Bijzonder is de hoogtekaart van Tilburg uit 1920. De stad lijkt een wiskundig lijnenspel te zijn geworden met gele hoekige lijnen en zwarte ronde lijnen, die de hoogte aangeven. Die kaart verklaart waarom sommige delen van Tilburg wel eens onder water liepen. In een latere blogpost vertelt Rob van Putten meer over deze kaart.


Tekst: Chris Latumahina en jojanneke van Zandwijk
Foto's: De Tiendschuur en Jojanneke van Zandwijk

Een kijkje bij een restauratieatelier

Strijkboutje voor papier

Donderdag 16 mei opende restauratieatelier De Tiendschuur in Tilburg de deuren voor het publiek. Van 10.00 uur 's morgens tot 20.30 uur 's avonds kon iedereen die geïnteresseerd was een kijkje komen nemen bij het werk dan zij doen.

In een restauratieatelier worden oude documenten geconserveerd, beschadigde schilderijen gerestaureerd, wordt papier met inktvraat behandeld, kapotte boekbanden vakkundig gerepareerd, vuil geworden werken schoon gemaakt, worden gaten in papier gedicht en perkamenten, gevouwen documenten gevlakt. Specialistisch werk, waar specialistische apparaten en kennis voor nodig zijn.

Scannen van foto's

In Nederland zijn er niet veel van dergelijke gespecialiseerde bedrijven. Regionaal Archief Tilburg kan blij zijn met dit atelier zo dicht in de buurt. De Tiendschuur voert regelmatig restauratiewerk voor ons uit. Tijdens de open dag was er toevallig divers materiaal te zien uit onze collectie. Zo werden foto's uit onze collectie gescand (want dat doen ze ook!), was een glasnegatief te zien dat via hen schoongemaakt is, werd getoond hoe papieren documenten van een dikke laag vuil ontdaan werden en werd uitgelegd hoe charters gevlakt worden en zegels gerestaureerd. Bijzonder was het minieme strijkboutje (300 graden heet!) om vouwtjes uit papier te strijken.

Bewerkt glasnegatief uit onze collectie

Aanvezelen in een bad

Spectaculair was de demonstratie van het aanvezelen van papier. Als argeloze bezoeker schrik je van het bijna brute geweld dat een oud beschreven document wordt aangedaan, onder watergezet, filter erop, lijmpasta erover, met enorme snelheid wordt het water weggezogen, filter verwijderd en wordt daarna het papier met liefde bedekt met Japans vloeipapier. Dat wordt aangedrukt, geperst, gedroogd en een dag later heeft het kwetsbare papier een nieuw leven gekregen.

Japans vloeipapier

Veel van de vrijwilligers van ons archief namen een kijkje. Voor hen was het leerzaam om de processen van restauratie van dichtbij te zien. Zij zien wekelijks kwetsbaar archiefmateriaal, of al gedigitaliseerd materiaal. De tussenstappen waren vaak onbekend. Heel goed dat ze de kans kregen dit werk van dichtbij te bekijken en zo weer meer kennis te hebben van het werk in en om een archief.

Centimeter voor centimeter conserveren

Het is woensdag 23 maart 2011, de Kaart van Zijnen ligt op een gigantische tafel uitgespreid in restauratieatelier De Tiendschuur in Tilburg. Daar overheen is een 'brug' gebouwd, waarop de restaurator kan werken. Vanwege het formaat van de kaart, drie bij vier meter, is het anders onmogelijk in het midden van de kaart de losse delen vast te zetten. De 'brug' is helemaal ingepakt in zacht materiaal om te voorkomen dat er ergens beschadiging of vervuiling op de kaart kan komen. Daar waar niet gewerkt wordt aan de kaart, is die afgedekt, zodat zo weinig mogelijk licht op de kaart valt.

Stukje voor stukje wordt gekeken waar de losse delen van de kaart zitten. Met een zachte spatel wordt gekeken hoe los een stukje papier zit. Met een fijn kwastje wordt wat lijm tussen de losse lagen papier gesmeerd (speciale lijm die veel door restauratoren wordt gebruikt. Deze heeft een grote hechtkracht, maar is toch reversibel. Mocht het nodig zijn in de toekomst, dan is de lijm weer te verwijderen met een vloeistof). Als het losse deel is vastgelijmd, dan komt er een laagje papier op, speciaal siliconen papier. Daarop een laagje karton en daarop een gewicht om te fixeren.

Op een vel papier is aangegeven waar de losse delen zitten.

Siliconen papier heeft een gladde onderkant.
Daar hecht niets op.

Fixeerblokken op de gelijmde delen van de kaart.

De lijm droogt vrij snel, is een strook gedaan, dan kunnen de fixeerblokken eraf gehaald worden, en schuift de hele brug zo'n 30 centimeter op en kan de volgende strook van de kaart gecheckt worden op losse delen.

Al in juni 2010 en januari 2011 is er goed gekeken naar de staat van de Kaart van Zijnen, maar het was toen vrijwel onmogelijk om het midden van de kaart goed te bestuderen. Nu kan dat wel en wordt de kaart centimeter voor centimeter bekeken. Dan blijken er hier en daar toch weer meer losse delen te zijn dan we in eerste instantie dachten. Op zich geen probleem, het gaat steeds om stukken die zo klein zijn dat conservering goed te doen is. We spreken hier van conservering, niet van restauratie. Dat laatste zou het geval zijn als er nieuw papier aangevezeld moet worden of als het linnen onderdoek vervangen zou moeten worden. Het lijkt erop dat conservering van de Kaart van Zijnen nu toereikend is voor verder behoud van de kaart en voor éénmalige vertoning aan het publiek in juni. We houden u op de hoogte!

Bekijk alle foto´s van de conservering van de Kaart van Zijnen.