Zo maar een meisje: Stella Van Dam

Zo maar een meisje Stella van Dam.

Zo maar een meisje, dat in haar lievelingsboek haar naam schreef met potlood: Stella van Dam. Het boek lijkt wel stuk te zijn gelezen. Hoe oud zou ze zijn geweest dat ze het boek 'Regina naar kostschool' zou hebben gelezen, 10, 12 jaar ?
Dit boek werd dit jaar gevonden op de zolder van de familie Spapens, van wie we eerder het familiearchief Van Dam ontvingen.

Een dergelijke vondst herinnert ons weer pijnlijk aan het lot van Joodse Tilburgers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Stella van Dam uit de Tilburgse Dapperstraat overleed in september 1942 in concentratiekamp Auschwitz.

Zo maar een meisje Stella van Dam.



Gerelateerde blog:

Uit het archief Van Dam: "Moed houden, dan doen ik ook !"

Tilburgse klassenfoto uit 1931

De regering heeft plannen om de kinderbijslag vanaf 2014 te verlagen. Voor de kinderen op deze foto was er nog geen kinderbijslag, die zou pas in de Tweede Wereldoorlog worden ingevoerd vanaf het derde kind uit het gezin. Deze kinderen waren jong volwassenen toen de oorlog uitbrak.

Het zijn kinderen van de openbare lagere school, gevestigd in de Korte Schijfstraat. De meerderheid van de Tilburgse kinderen uit die tijd gingen naar een lagere school met een Rooms-Katholieke signatuur. De Korte Schijfstraat was de openbare lagere school nummer 3. Nummer 1 was in de Molenstraat, nummer 2 in Korvel. Het was in die tijd al een gemengde klas, al zaten de meisjes bij elkaar en gescheiden door een gangpad van de jongens. Het is de vijfde klas in het jaar 1931, we zouden het nu groep 7 noemen. Achterin de klas onder de plaat met de kikkers staat de onderwijzer dhr. Diessen.

Van mevrouw dr. M. van der Plas kreeg het Regionaal Archief Tilburg de foto cadeau.  Reeds eerder mochten we haar padvindersalbum ontvangen waar ook Helga Deen op diverse foto's staat. Marianne Clara van der Plas werd geboren op 11 mei 1921 te Berlicum als dochter van Jan Leendert en Maria Sara de Vries. In september 1928 verhuisde het gezin naar Tilburg.  Haar vader was ontvanger van de belastingen. Het gezin woonde aan het Boerhaaveplein nummer 2 (link).

Marianne zit op de derde bank rechts en naast haar, haar beste vriendin Edith, een nichtje van Bertram Polak (link). Na de lagere school ging ze als enige naar het gymnasium in Breda. De zusjes Floortje en Edith zouden naar de HBS gaan. In de klas zat ook René Norenburg (link). Mevrouw Van der Plas fotografeerde reeds op jonge leeftijd met een eigen fototoestel. Bij een bezoek aan haar huis schonk ze me ook nog haar eigen gemaakte fotootjes. De meest linkse foto is niet op het schoolplein genomen. Het verkeer was in die tijd ook niet zonder gevaren. De werknemers van de textielfabrieken zoals BEKA gingen en masse tussen de middag thuis eten. Haar vader Jan, de man met de hoed, kwam zijn dochter veiligheidshalve tussen de middag ophalen van school.

Na het gymnasium ging Marianne van der Plas in 1939 medicijnen studeren in Leiden. Hoewel de Tweede Wereldoorlog voor een onderbreking zorgde, wist ze na de oorlog haar studie af te ronden. Voor studenten medicijnen werden in de steden Breda, Eindhoven en Tilburg voorzieningen getroffen. Marianne van der Plas keerde in 1943 naar Tilburg terug voor haar co-schappen. In augustus 1945 zette ze haar studie in Leiden voort.

Werkgroep op zoek naar de Joodse HBS-leerlingen uit 1939

 

Sinds de ontdekking in 2004 van haar in Kamp Vught geschreven dagboek heeft de hele wereld kunnen kennismaken met de Tilburgse Helga Deen (1925-1943). Haar gezicht en allerlei feiten uit het korte leven van dit Joodse meisje werden bekend. Uiteindelijk werd er zelfs een parkje in de Willem II straat naar haar genoemd. Maar wie waren die andere ruim 130 Joodse Tilburgers die in de Holocaust werden vermoord? Dat is de vraag die een werkgroep in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Regionaal Archief Tilburg sinds augustus probeert te beantwoorden. De namen van deze Tilburgers zijn bekend, maar is het ook mogelijk hun gezichten en hun levensverhalen te achterhalen? Zo’n twaalf vrijwilligers gaan na waar deze Joodse Tilburgers woonden, werkten, naar school gingen en wat ze verder voor sporen in de Tilburgse samenleving hebben nagelaten. En zijn er wellicht nog nabestaanden te vinden?

Petra Robben, die het project leidt, licht het doel toe: ‘Aan de ene kant zijn we op zoek naar nieuwe manieren van herdenken en herinneren. In deze tijd hebben we behoefte aan persoonlijke verhalen om zo een nieuwe dimensie te geven aan de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Maar zeker zo belangrijk is het voor ons om materiaal te verzamelen dat op scholen gebruikt kan worden om de geschiedenis van de Holocaust dichter bij leerlingen te brengen.’

De HBS in 1939

Dat is ook de reden dat de werkgroep een foto van alle HBS-leerlingen uit 1939 centraal stelt in de zoektocht. ‘In 1939 zijn alle leerlingen van de toenmalige HBS Willem II aan de Ringbaan-Oost op de foto gezet. We weten dat er minstens een twaalftal Joodse leerlingen op de foto staat uit de families Samson, Polak, Nathan, Gersons, Roos, Deen, Mendels en Meyer Udewald. We willen nu in contact komen met mensen die iets over hen kunnen vertellen. Zo zijn er de zusjes Floortje, Leonie en Wies Polak. Zij wisten in 1940 te ontkomen naar de Verenigde Staten maar hun broer Bertram kwam om in Auschwitz. In 2011 is er voor hem een struikelsteen gelegd in de Prof. Dondersstraat. Zo hebben al die Joodse leerlingen hun eigen verhaal, dat het verdient om verteld te worden. We zijn nu op zoek naar iedereen die iets kan vertellen over de leerlingen op de foto, zowel de Joodse als de niet-Joodse. Want alle verhalen en namen kunnen bijdragen aan het grote verhaal achter deze foto: een school met zo’n 140 leerlingen van uiteenlopende pluimage van wie het leven vaak dramatisch zou veranderen door de oorlog.’

Donald Mendels

Hans Scholtes, werkgroeplid en geschiedenisdocent aan Koning Willem II-College, geeft een voorbeeld: ‘Mogelijk staat op de foto ook Donald Mendels (1928-1943), zoon van Emanuel Mendels, die eigenaar was van kartonnagefabriek Atlanta aan de Korvelseweg. Hij zat in 1939 in de eerste klas maar moest in 1941 van school af omdat hij Joods was. Hij heeft toen een tijdje op het Joodsch Lyceum in Den Bosch gezeten en is daarna met zijn familie ondergedoken. Waarschijnlijk hebben leden van de Tilburgse familie Voeten geholpen het gezin Mendels her en der onder te brengen, in Tilburg, Breda en Rotterdam. De familie Mendels is uiteindelijk verraden en gedeporteerd. Het zou heel waardevol zijn als nabestaanden van deze familie Voeten ons nog wat details zouden kunnen vertellen. Ook de accountant H. van Opstal uit de Willem II straat moet de familie Mendels geholpen hebben. En zo zullen er nog heel wat mensen in Tilburg en daarbuiten zijn die stukjes van de puzzel kennen. Ieder detail kan helpen het lot van Donald Mendels, zijn ouders en zijn zussen te reconstrueren.’

Arnoud-Jan Bijsterveld van Tilburg University vult aan: ‘We hebben inmiddels ervaren dat het voor overlevende familieleden, ook nu nog, veel voldoening geeft als er stukjes van het levensverhaal van hun vermoorde verwanten boven water komen. Zo kon ik onlangs aan iemand twee brieven doorgeven die haar in 1945 omgekomen oma in 1941 had geschreven. Met andere nabestaanden ben ik naar het huis gelopen waar opa, die de oorlog overleefde als onderduiker in Middelbeers, voor de oorlog had gewoond. Dat is heel ontroerend. En voor ons is het een geweldige ervaring om mensen van wie de Nazi’s het bestaan trachtten uit te wissen, weer een beetje terug in de herinnering te brengen als mensen die ooit gewoon deel uitmaakten van de Tilburgse samenleving.’

Kortom: herkent u iemand op deze schoolfoto, misschien uzelf of een familielid, en kent u verhalen over hen die zich afspelen voor of in de oorlog, neem dan contact op met Petra Robben, telefoon 013-54 94 565. E-mailen kan ook, naar Petra.Robben@mommerskwartier.nl of a.j.a.bijsterveld@uvt.nl. Bekijk hieronder de foto met controurlijnen rond de personen.