Hans van Dijk leest het Tilburgse landschap

Het decembernummer van het tijdschrift Tilburg is van de pers gerold met een prachtig artikel over de Kaart van Zijnen. De auteur Hans van Dijk leert ons aan de hand van de kaart uit 1760 het oude landschap te lezen en zo de hedendaagse stad Tilburg te 'verklaren'. Van Dijk is verbonden aan Fontys-Bilan en onderzoekt de geschiedenis en de ruimtelijke ontwikkeling van Tilburg. Tijdens het symposium over de Kaart van Zijnen (in juni 2011) hield hij al een boeiend verhaal waarin hij verbanden uitlegde tussen het stratenplan van Tilburg en de Kaart van Zijnen. In het artikel 'Lezen met Zijnen' gaat hij hierop door.

Van Dijk benadrukt dat de Kaart van Zijnen zo bijzonder is omdat het het prestedelijke landschap laat zien. Vlak nadat Zijnen de kaart in 1760 voltooide, begon Tilburg aan een groeispurt als gevolg van de textielindustrie. Steden als Den Bosch en Breda kunnen niet teruggrijpen op een beeld dat hun stedelijke ontwikkeling 'verklaardt' door weer te geven hoe het oorspronkelijke landschap eruit zag. Doordat Tilburg de Kaart van Zijnen heeft is het wel mogelijk 'het landschap te lezen', wat deze kaart bijzonder waardevol maakt.

Met verschillende voorbeelden laat Van Dijk zien dat het huidige stratenplan is terug te herleiden tot de natuurlijke omstandigheden van het landschap in en vóór de 18e eeuw. Het gebied rond De Moerenburg is een goed voorbeeld. Diederik Zijnen laat met grote precisie zien waar de waterloopjes, sloten, paden en dergelijke liepen. Door die in te tekenen is een deel van het huidige wegenpatroon in dat gebied te verklaren. Door illustraties naast elkaar te leggen van de Kaart van Zijnen, luchtfoto´s, digitale hoogtekaarten en ingetekende kaarten maakt Van Dijk duidelijk hoe het prestedelijke Tilburg te 'lezen' is. Conclusies daaruit gelden voor de huidige stad, maar ook voor veel oudere tijden, ver vóór Diederik Zijnen. Hiermee heeft Tilburg een uniek document in handen.

getuigen bij huwelijk (2)

De eerste vrouw, die getuigt bij een huwelijk

Sinds 1927 mogen ook vrouwen optreden als getuigen bij een huwelijk. Het eerste huwelijk binnen het werkgebied van Regionaal Archief Tilburg waarbij dat gebeurde, vond plaats op 6 september 1927 te Raamsdonk. Toen trouwden Adrianus Cornelis Ouburg en Hermina van Dongen. Als huwelijksgetuigen verschenen zijn broer Cornelis Pieter Ouborg en haar zus Johanna Cornelia van Dongen, verpleegster, wonende te Haarlem:

Een halve zwager als getuige

Op 29 januari 1890 trouwden Josephus Martinus Franciscus Leenaerts met Dorothea Maria Spijkers te Tilburg. Een van de getuigen was de 52-jarige Josephus Franciscus Antonissen, halve zwager van de bruidegom:

De vraag is nu: wat is een halve zwager? Uit de huwelijksakte blijkt dat de bruidegom een zoon is van Joannes Franciscus Leenaerts en Johanna Maria Vermeulen. Dit echtpaar trouwde op 29 augustus 1861 te Tilburg. De bruidegom was toen weduwnaar van Martina de Bresser. Uit het huwelijk Leenaerts/de Bresser (gesloten op 5 juli 1838 te Tilburg) is een dochter Clasina Helena Leenaerts geboren, die op 3 mei 1877 te Tilburg trouwde met Josephus Franciscus Antonissen.

Halve zwager betekent dus: gehuwd met een halfzus van de bruidegom.

Schoonvader als getuige

Als een schoonvader als getuige bij een huwelijk optreedt, betekent dat, dat óf bruidegom óf bruid óf beiden eerder gehuwd zijn geweest. Anders kun je immers geen schoonvader hebben.

Op 12 januari 1887 trouwden te Tilburg Constantinus Justinus Hubertus Schutjes, weduwnaar van Johanna Dirksen, en Johanna Maria Adriana de Roij. Een van de getuigen is de 77-jarige in Boxtel woonachtige Adrianus Dirksen, schoonvader van de bruidegom:

Het eerste huwelijk van de bruidegom, met Johanna Dirksen, vond plaats op 15 november 1873 te Boxtel. Zij was een dochter van genoemde Adrianus Dirksen.

Een stiefzoon en schoonzoon als getuigen

Op 11 januari 1893 trouwden te Tilburg Franciscus van Berkel, weduwnaar van Cornelia Vissers en Maria Anna Smits, weduwe van Cornelis Zomers. Als getuigen verschijnen o.a. de 36-jarige Rudolphus de Jong, stiefzoon van de bruid en de 28-jarige Willem Rudolf Feijen, schoonzoon van de bruid:

Willem Rodolf Feijen is inderdaad een schoonzoon van de bruid: hij trouwde op 8 november 1864 te Tilburg met Petronella Louisa Norberta Zomers, dochter van Cornelis Zomers en Maria Anna Smits.

Rudolphus de Jong blijkt bij nader onderzoek ook een schoonzoon van de bruid te zijn: hij trouwde op 23 november 1881 te Tilburg met Maria Philomena Zomers, dochter van Cornelis Zomers en Maria Anna Smits. Waarom hij in de huwelijksakte stiefzoon wordt genoemd is een raadsel.

Behuwdneven als getuigen

Op 8 februari 1888 trouwden Antonie Kerkhof, weduwnaar van Hendrina Schellen en Johanna Maria Tops, weduwe van Johannes van den Broek. Als getuigen verschijnen o.a. de 45-jarige Adriaan van Spaendonk en de 53-jarige Wilhelmus van Spaendonk, behuwdneven van de bruidegom:

De term behuwdneven kan twee dingen betekenen: óf de echtgenoten van de behuwdneven zijn nichtjes van de bruidegom, óf de behuwdneven zijn volle neven van de eerste echtgenote van de bruidegom. Het laatste blijkt hier het geval te zijn. Adriaan van Spaendonk trouwde op 3 juni 1869 te Berkel-Enschot met Adriana de Veer. Zij broer Wilhelmus trouwde op 27 november 1873 te Tilburg met Adriana Paridaens. De broers zijn zonen van Wilhelmus van Spaendonk en Cornelia de Kok. Uit de huwelijksakte van laatstgenoemd echtpaar (Tilburg 9 januari 1826) blijkt dat bruidegom Wilhelmus een zoon is van Peter van Spaendonk en Cornelia Schuurmans.

Het eerste huwelijk van Antonie Kerkhof, met Hendrina Schellen, vond op 23 augustus 1871 plaats te Udenhout. Hendrina is een dochter van Willem Schellen en Maria Catharina van Spaandonk (gehuwd Udenhout 8 februari 1833) en een kleindochter van Peter van Spaandonk en Cornelia Schuurmans. De gebroeders van Spaendonk waren dus volle neven van de eerste echtgenote van Antonie Kerkhof en dus aangehuwde neven ofwel behuwdneven van Antonie Kerkhof.

(wordt vervolgd)

Nieuwe boeken (december)

Binnenkort in de bibliotheek:

Ge wordt geïnviteerd naar Oisterwijk te komen : Geschiedenis van natuur en toerisme in Oisterwijk / red. Theo Cuijpers [et al.]. - Oisterwijk : Stichting Het Kwartier van Oisterwijk, 2011. (Oisterwijkse historische reeks ; 4) meer info

De oorlog van mijn vader / Geert Smolders. - Zoetermeer : Free Musketeers, 2011.

Noordbrabants historisch jaarboek ... / Historische Sectie, Noordbrabants Genootschap. - 's-Hertogenbosch ; Zutphen : Het Noordbrabants Genootschap ; De Walburg Pers, 2011, deel 28.

Bouwen aan de stad: Pieter Vreedeplein, Tilburg = Construir la ciudad: Pieter Vreedeplein, Tilburg / [red. Kirsten Hannema, Hans Ibelings]. - [S.l.] : Deadline Industry, 2010.


'Bewijs van ontwaakten kunstzin' : De Heikese kerk in Tilburg: geschiedenis, gebouw en inventaris / Joost van Hest en Gerard Steijns. - Tilburg : Parochie De Goede Herder, 2011.

Straet & Vaert : jaarboek .... - Loon op Zand : Heemkundekring Loon op 't Sandt, 2011.

Het halvezolenlijntje : de Langstraatspoorlijn van Lage Zwaluwe naar 's-Hertogenbosch / Jacqueline Heijenbrok ... [et al.]. - Utrecht : Uitgeverij Matrijs, 2011.

Een Brabantse familie : de genealogie van Andries Janszoon van Bavel. Geboren ca. 1635 te Vraggelen (Oosterhout) / Hendrik van Bavel; Wim van Bavel. - Vught / Delft : [s.n.], 2011.

Bezoekers waarderen ons met een "GOED"

Eind november kwamen de resultaten in van de kwaliteitsmonitor 2011 waaraan Regionaal Archief Tilburg heeft deelgenomen. De resultaten en het eindoordeel van onze bezoekers was zeer bemoedigend.

De respons was veel groter dan twee jaar terug. Toen waren er 84 ingevulde vragenlijsten (online en in het Onderzoekerscentrum), nu 306. Daarmee zijn de resultaten een stuk betrouwbaarder dan 2 jaar geleden. Van deze 306 ingevulde vragenlijsten zijn er 173 van mensen die alleen over de website hebben geoordeeld, 5 alleen het bezoek aan het Onderzoekerscentrum, 92 over zowel de website als het fysieke bezoek en 36 geen van beide. De laatste groep heeft waarschijnlijk alleen telefonisch contact gehad, of via brief of e-mail.

De belangrijkste vraag “Als u alles afweegt, hoe tevreden of ontevreden bent u dan over de dienstverlening van Regionaal Archief Tilburg” gaven de ondervraagden gemiddeld een 8.0 als cijfer, hetzelfde als in 2009. Het gemiddelde cijfer voor archiefdiensten in Nederland is een 7.7. Daarmee hebben we, opnieuw, boven de norm gescoord.

Als we de cijfers nauwkeuriger bekijken vallen een aantal dingen op.

De website wordt het hoogst gewaardeerd met een 8.1, gelijk aan 2009.

De studiezaal krijgt een 7.6, 0,1 minder dan in 2009, maar nog steeds een mooi cijfer als je wegzet tegen het gemiddelde van 7.7 voor heel Nederland. Binnen de beoordeling van de studiezaal is de waardering voor het personeel gestegen en die voor de faciliteiten (waaronder de openingstijden) gezakt.

De waardering voor schriftelijk contact (waaronder e-mail) blijft hoog en die voor het telefonisch contact is behoorlijk gestegen. Ook onze productinformatie ligt boven het gemiddelde.

Al met al mogen zijn we heel tevreden zijn met dit resultaat. Met zo´n klanttevredenheidsresultaat kunnen we met een gerust hart 2012 ingaan. Ook de gemeenten waarvan wij de archieven in onze depots beheren kunnen tevreden zijn over de manier waarop wij hun archieven beschikbaar stellen.

Dit resultaat geeft ook een indicatie dat we met ons beleid op de goede weg zijn. We hebben nog een jaar om te laten zien dat deze weg vruchtbaar is en dat onze bezoekers er baat bij hebben.

Iedereen die aan het onderzoek heeft meegewerkt wil ik graag daarvoor bedanken.

Tilburgse topartiest August de Laat

Wie kent de klassieker niet 'Ik heb een huis met een tuintje ervoor'? of 'Heb geen zorgen voor de dag van morgen'.

Voor de oorlog was de zanger van deze liederen August de Laat zeer bekend. Oudere Tilburgers herinneren misschien zijn muziekwinkel nog aan de Korvelseweg 123, waar hij grammofoons, 78-toerenplaten, bladmuziek en feestartikelen verkocht.
Over August de Laat (1882-1966) is al wel gepubliceerd, onder andere door zijn familielid en stadsdichter Ko de Laat. In totaal op driehonderdvijftig platen maar ook op vierentwintig verschillende vooroorlogse platen merken werd de stem van August de Laat opgenomen. Bekend waren ook zijn optredens met het dansorkest de Ramblers.














Maar het Regionaal Archief Tilburg bezat weinig materiaal van deze Tilburgse topartiest, die voor de oorlog in wereldsteden als Berlijn en Parijs optrad. Daarin is sinds kort verandering gekomen. Mevrouw A. de Kort had haar winkel in het zelfde pand aan de Korvelseweg. Hierdoor kwam ze in het bezit van verschillende documenten en foto's van August de Laat, die ze nu aan het Archief in Tilburg heeft geschonken. Haar herinneringen aan August de Laat zijn levendig, evenals aan zijn hond Tippy.

Documentatie, foto's en muziekbladen over haar huisgenoot heeft ze lang bewaard. Bijzonder is het platencontract uit 1921, maar ook de afgebeelde foto met de Ramblers.

Wij zijn er blij mee dat ze haar documenten aan het archief heeft willen overdragen.

Winnaars van wedstrijd Kwartierstaat

Het wemelde van de kwartierstaten op zaterdag 10 december! In Regionaal Archief Tilburg was de uitslag van een wedstrijd rondom kwartierstaten. Uit de 26 inzendingen waren de tien besten gekozen. De prijs was een sier-kwartierstaat gemaakt door illustratrice Geertje Aalders. De zes prijswinnaars die aanwezig waren, gingen met Geertje op de foto.

Vlnr C. Smeulders, G. in ´t Groen, A.Verhees, Geertje Aalders, J.Doggen, J.Brok en zittend R.de Leuw

Daarna was er nog een wedstrijd 'kwartierstaat uit je hoofd'. Tien moedige fanatiekelingen waagden zich aan het invullen van 10 generaties voorouders uit het hoofd. Hoe vollediger en correcter hoe beter! We zouden hieruit één winnaar kiezen ... maar dat lukte niet. Er waren drie deelnemers zó goed  en volledig met hun gegevens, dat we niet konden kiezen. Drie deelnemers ontvingen ook een sier-kwartierstaat van Geertje.

Frans Clijsen hield een presentatie over de 40 jaar die hij als ambtenaar van de Burgerlijke Stand werkte en Theo van Herwijnen vertlede over opmerkelijkheden uit de burgerlijke stand bij de originele registers.

Ondertussen werden verschillende vormen van kwartierstaten uitgewisseld, bekeken, besproken. Hoe vul je een rondlopende kwartierstaat het beste in, hoe laat je de tekst lopen, waar kom je met schrijven in de knel, hoe meld je de huwelijksdata? Jim van Nieuwenhuijzen had als voorbeeld een kwartierstaat van Geertje Aalders ingevuld: vijf generaties rondlopend qua tekst, de zesde generatie haaks opgeschreven. Linksboven beginnend met een man, tot onderaan toe. Rechtsboven beginnend met een vrouw. Onderaan in de 6e generatie draait de schrijfrichting 180 graden.



Winnaars van de schriftelijke wedstrijd kwartierstaat: Ton van Reeken, Ad Verhees, Jan Brok, Cees Smeulders, Jan Dogge (samen met zijn vrouw Irene Waijers), Gerard in ´t Groen, René de Leuw, Hans van der Stel, Corné van Zwol en Marjan de Jong.

Winnaars van wedstrijd 'kwartierstaat uit je hoofd': Elmy Weijtmans, mevrouw Traa van Rijswijk, Joris van Dillen.

Elmy Weijtmans was de beste bij 'kwartierstaat uit je hoofd'.
Elmy oefende twee weken lang op het uitschrijven van haar kwartierstaat.

Allen van harte gefeliciteerd. De prijswinnaars die niet aanwezig konden zijn, krijgen de kwartierstaat thuis gestuurd.

De foto´s in dit stuk zijn van Monika Vanhercke. Bekijk alle foto´s op Flickr.

Wettige vader ook natuurlijke vader?

Als een kind van een ongehuwde moeder bij een huwelijk van die moeder erkend en/of gewettigd wordt, geldt (in het algemeen!) de regel: hoe groter de tijdspanne tussen geboortedatum van het kind en de huwelijksdatum van de moeder, des te kleiner is de kans dat de man, waar de moeder mee trouwt, behalve de wettige vader ook de natuurlijke vader van het kind is.



Er zijn echter uitzonderingen, zoals in het geval van Adriana de Rooij. Haar onwettige zoon Petrus is op 3 juni 1801 te Tilburg gedoopt. Zij trouwt op 2 maart 1814 te Tilburg met Adrianus Doorakkers. Bij dat huwelijk wordt haar voorechtelijke zoon, die dan inmiddels 12 jaar is, door haar man erkend:









Het huwelijk vindt dus ruim 12 jaar na de geboorte van haar zoon plaats. Je zou dan verwachten, dat Adrianus Doorakkers niet de natuurlijke vader is. Maar .... de doopinschrijving vertelt een ander verhaal. Volgens die inschrijving is Adrianus Doorakkers de vader van het kind (DTB 12 Tilburg):

Ook in het volkstellingsregister van 1810 wordt de zoon van Adriana de Rooij Doorakkers genoemd (volkstellingsregister Tilburg 1810, inv. nr. 1275, blad 21):

Hoewel Petrus dus officieus door het leven ging met de achternaam Doorakkers, heette hij tot 2 maart 1814 officieel Petrus de Rooij. Waarom Adrianus Doorakkers en Adriana de Rooij zo lang hebben gewacht met trouwen is een raadsel. Maar een ding lijkt wel zeker: Adrianus Doorakkers is de natuurlijke én wettige vader van Petrus.