Oisterwijkse kunstschilder Toon Merkelbach en de KVL

Door Ad van den Oord

De ‘Canadese muurschildering’ op de KVL, die helaas recentelijk door een onderaannemer is overgeschilderd en onherstelbaar beschadigd, is hoogstwaarschijnlijk vervaardigd door de Oisterwijkse kunstschilder Toon Merkelbach (1916-2005).
(foto: Noud Smits)

Uit archiefstukken blijkt dat de KVL en het westelijk daarvan gelegen Wehrmachtsverpflegungsamt (WVA) na de bevrijding lange tijd geallieerde doeleinden hebben gediend. Er werden slaapzalen ingericht, badgelegenheden en recreatiezalen. De gemeente Oisterwijk moest de verbouwingskosten voorschieten, maar kon deze later terugvorderen bij de Nederlandse regering. In de eerste weken na de bevrijding, vanaf 27 oktober 1944, bivakkeerden fronttroepen (1st Gordon Highlanders) in de gebouwen van het WVA. Vervolgens werden die gebouwen bezet door het Base Supply Depot en Field Bakeries (29 november 1944-7 maart 1945). Zij voorzagen de geallieerde legers van voedsel. Het Canadese Leave Camp huisde van circa november 1944 tot eind maart 1945 in een viertal gebouwen van de KVL, genummerd 1, 9, 28 en 28a. Helaas ontbreken de bijbehorende tekeningen van die gebouwen in het archief. Vanaf 1 november 1945 tot en met 16 maart 1946 was de UNRAA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) in enkele loodsen en fabrieken op de KVL gevestigd. Deze VN-organisatie leverde hulp aan landen die bevrijd waren van de bezetting door de As-mogendheden (vooral ondersteuning van gerepatrieerde displaced persons uit de concentratiekampen met levensmiddelen en kleding).

In het Archief van het Gemeentebestuur Oisterwijk 1922-1970 (Regionaal Archief Tilburg) bevinden zich vijf inventarisnummers over de inkwartiering van geallieerde militairen. Het zijn voornamelijk financiële stukken, de inkwartiering richtte de nodige schade aan panden aan (in Oisterwijk waren er
23 gebouwen gevorderd: scholen, fabrieken, cafés en hotels, de beide pastorieën en enkele grote particuliere woningen) en er verdween het nodige van de inventaris. De eigenaren van de panden konden die schade vergoed krijgen. In inv.nr. 1334 vond ik heel wat rekeningen van Oisterwijkse middenstanders die goederen hadden geleverd aan de geallieerden. Op de lijst prijkt onder nummer 3 de kunstschilder Toon Merkelbach die een bedrag van 24 gulden declareert. In de bijlagen vinden we een ‘demand form’ getekend op 29 januari 1945. Daarin verklaart Merkelbach t.b.v. Major A.D. Langmuir (DORE 2 Cdn Works Section RCE) geleverd te hebben: ‘volmachtigde vertegenwoordiger. Het noodige materiaal zal door het leger geleverd worden:
Voleindigen van teekeningen en versiering van muren in Transit Leave Centre ter voldoening van DCE 1ste Canadian Army of dit zijner ge’. Toon Merkelbach is dus bijna met zekerheid de maker van een vrije bewerking van Robert Högfeldt’s Der Weiberfeind. De muurschildering zal dus te dateren zijn rond eind januari 1945. Merkelbach vervaardigde in opdracht van de Canadezen meerdere muurversieringen op de KVL, die blijkbaar al in vroegere tijden verdwenen zijn. Waarom hij Der Weiberfeind daarbij koos, blijft gissen.


Uit de Bevrijdingsdocumentaire van Oisterwijk in Beeld blijkt wel dat veel ongehuwde jongemannen (Merkelbach was er daar toen ook één van) toch behoorlijk jaloers waren op de Oisterwijkse meisjes die in het Transit Leave Camp mochten dansen, terwijl de toegang voor Oisterwijkse jongens verboden bleef.

Eerdere blog over de KVL link

Drie Tilburgers in de kunsten: meester, leerling en model

Drie personen in een atelier, wie is wie, waar en wanneer? Met de bril links is de schilder Nico Molenkamp. Achter Nico Molenkamp kijkt iemand naar de schilderijen. De schilderijen op de ezel en aan de wand lijken niet van de hand van Nico Molenkamp te zijn, maar van Jan Asselbergs. Het meisje met de tutu en omslagdoek is Tonny Geelen, de toenmalige vrouw van Jan Asselbergs. Molenkamp was zijn leermeester aan de Academie in Tilburg.

Ieder van deze Tilburgers heeft op zijn eigen manier bijgedragen aan het kunstklimaat in de stad. In mei 1964 ontving Nico Molenkamp van de toenmalige burgemeester Becht de 'Van Lanschotprijs'. Molenkamp, die in 1920 in Enschede werd geboren, doceerde dertig jaar tot 1982 aan de Academie voor Beeldende Vorming in Tilburg.Opgeleid aan de academies van Tilburg en Antwerpen was Molenkamp een tekenaar en schilder, die de directe impressie graag breed, kleurrijk en op groot formaat uitwerkte. Zijn favoriete thema's waren het circus en theater, dieren en landschappen, die in hun uitwerking deden denken aan het werk van Cobra-generatiegenoten als Appel, Constant en Corneille, en aan dat van de Amsterdamse Limburgers, onder wie Pieter Defesche en Ger Lataster. Samen met zijn vrouw Rietje en kinderen woonde hij in een villa in Koningshoeven.

Voor Tonny Geelen, de vrouw in de tutu, was dans haar lust en haar leven. Aan het eind van haar leven was ze betrokken bij de oprichting van het Ru van Rossemhuis.

Wie nu de derde figuur achter Molenkamp is heb ik niet kunnen vaststellen. Het zou Jan Asselbergs kunnen zijn, de man van Tonny. Zijn blik is gericht op de schilderijen op de ezels.


Nico Molenkamp overleed in mei 1998 op 77-jarige leeftijd. Oud-danseres Tonny Geelen is op 24 oktober 2011 overleden.

Van zoon Constantijn Molenkamp ontving ik de foto 'te leen'. Wie kan ons meer vertellen over de derde persoon, plaats en tijd ?


En voor wie verder wil lezen:
M. van Bommel, Frans Duister, M.v.d. Hoogenhoff, Hans Paalman, Ed Wingen, Signatuur Molenkamp (Venlo 1989).

Dansen en sjansen

Vandaag werd nog weer eens duidelijk dat het belangrijk is de herinneringen aan de Tilburgse Kermis te bewaren voor de generaties na ons. Via Twitter kwam ons ter ore dat: " @JoostMoller @KermisinTilburg op UNESCO lijst van immaterieel werelderfgoed" wil krijgen. #detilburgsekermis #tilburg 

Natuurlijk niet alleen die nostalgische beelden maar ook die kwetsbare digitale herinneringen! Doe dus mee met de Kermisplaatjes voor later.

Sinds gisteren concentreren we ons met de Kermisplaatjes voor later op de Tilburgse kermis van 2011. De eerste prachtige 2011-foto's werden al in de groep gezet. Een serie karakteristieke foto's van mannen die zeer geconcentreerd naar de werkzaamheden staan te kijken of op z'n Tilburgs: stoan te louwe!

De Kermis begint natuurlijk al veel eerder dan voor ons waarneembaar is: al dat plannen en voorbereiden waar we geen weet van hebben. Slechts een tipje van de sluier wordt zo'n dag of 14 voordat het losbarst zichtbaar. Je ziet  overal in de stad gele strepen en nummers, borden, vlaggen verschijnen: de eerste waarneembare tekenen dat HET gaat beginnen. 

Ook wij hebben wat voorbereidingen getroffen: foto's van voorgaande jaren zijn op Flickr gezet in de groep "Kermisplaatjes voor later". Enkele foto's uit een ver verleden, maar ook mooie kleurige impressies van vorig jaar.  

Hoewel Regionaal Archief Tilburg alleen kermisfoto's verzamelt voor later en geen film, kon ik het niet laten ook de unieke beelden die tot nu toe bewaard werden in het depot te laten digitaliseren en op YouTube te zetten. Een van de films leverde een prachtig verhaal op, dat ik u niet wil onthouden.

..1986, wat een enorme draaiorgelshow en wat een waanzinnig grote mensen menigte die dag. Ik heb er foto's van, stiekum met de journalisten meegelopen naar het dak van het stadhuis..
Ik was 15 jaar en moest de oren van de kop afzeuren om helemaal naar Tilburg te rijden. Gelukkig hebben ze dat gedaan, die dag vergeet ik nooit meer. Ook de danschool die op de 121er Decap Splendid danste was voor mij de eerste aanraking met het dansorgel! Bedankt voor deze film docu.!!!

Ook dit jaar staat er, naast al het spektakel, een spiegeltent met orgel op de kermis: een herinnering op zich!

  

We zijn er klaar voor, nu alleen nog mooi weer (hoewel: regen kan ook mooie foto's maken.

 

Allemaal succes en vooral veel plezier tijdens de kermis!