18 maart 1945 : Koningin Wilhelmina in Chaam en Tilburg

Rechts burgemeester Van de Mortel

Het is 70 jaar geleden dat koningin Wilhelmina op 18 maart 1945, de overgrootmoeder van de huidige koning Willem-Alexander, Chaam en Tilburg bezocht. Het bezoek maakte onderdeel uit van een 10 daagse 'tocht' langs de toen al bevrijde provincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. De reis startte met de symbolische overschrijding van de grens in Eede, een plaats in Zeeuws-Vlaanderen.

Na het bezoek aan Breda op 17 maart 2015 werd overnacht in het landgoed Anneville bij Chaam. Haar schoonzoon prins Bernard verbleef daar ook gedurende de maanden maart en april 1945. De koningin werd tijdens haar bezoek vergezeld door minister van Binnenlandse Zaken Louis Beel. Bij aankomst inspecteerde ze de stoottroepen. Op het stadhuis volgde de  ontvangst door burgemeester Jan van de Mortel.

Landgoed Anneville

Deze foto's zijn afkomstig uit de fotocollecties van het Archief. Meer foto's staan in het plak- annex dagboek  uit 1944-1945 van Nonnie Sevink (1917-2007), die toen aan de Stationsstraat in Tilburg woonde. Van haar dochter Carmen Jansen ontvingen we deze bijzondere documentatie. Geheel op rijm uit Nonnie Sevink haar blijdschap over de bevrijding van Nederland en Tilburg in het bijzonder, geillustreerd met foto's van tanks met de bevrijders. Het gezin kreeg ook inkwartiering zoals van kapitein C.M. Robinson uit Canada en majoor P.A. Paxton. Dit dagboek wordt opgenomen in de collectie Tweede Wereldoorlog (528). De foto's uit het boek zijn op dit moment niet beschikbaar via de beeldbank, maar zullen zeker gedigitaliseerd worden.

 

Van de tiendaagse reis is destijds een film van in totaal 8 delen gemaakt, samengesteld door de bekende regisseur John Fernhout. Deze film bevat ook historische opnamen van Chaam en Tilburg.

Op 9 mei 1945 zou ook prinses Juliana, de dochter van de koningin, Tilburg bezoeken.

Oisterwijkse kunstschilder Toon Merkelbach en de KVL

Door Ad van den Oord

De ‘Canadese muurschildering’ op de KVL, die helaas recentelijk door een onderaannemer is overgeschilderd en onherstelbaar beschadigd, is hoogstwaarschijnlijk vervaardigd door de Oisterwijkse kunstschilder Toon Merkelbach (1916-2005).
(foto: Noud Smits)

Uit archiefstukken blijkt dat de KVL en het westelijk daarvan gelegen Wehrmachtsverpflegungsamt (WVA) na de bevrijding lange tijd geallieerde doeleinden hebben gediend. Er werden slaapzalen ingericht, badgelegenheden en recreatiezalen. De gemeente Oisterwijk moest de verbouwingskosten voorschieten, maar kon deze later terugvorderen bij de Nederlandse regering. In de eerste weken na de bevrijding, vanaf 27 oktober 1944, bivakkeerden fronttroepen (1st Gordon Highlanders) in de gebouwen van het WVA. Vervolgens werden die gebouwen bezet door het Base Supply Depot en Field Bakeries (29 november 1944-7 maart 1945). Zij voorzagen de geallieerde legers van voedsel. Het Canadese Leave Camp huisde van circa november 1944 tot eind maart 1945 in een viertal gebouwen van de KVL, genummerd 1, 9, 28 en 28a. Helaas ontbreken de bijbehorende tekeningen van die gebouwen in het archief. Vanaf 1 november 1945 tot en met 16 maart 1946 was de UNRAA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) in enkele loodsen en fabrieken op de KVL gevestigd. Deze VN-organisatie leverde hulp aan landen die bevrijd waren van de bezetting door de As-mogendheden (vooral ondersteuning van gerepatrieerde displaced persons uit de concentratiekampen met levensmiddelen en kleding).

In het Archief van het Gemeentebestuur Oisterwijk 1922-1970 (Regionaal Archief Tilburg) bevinden zich vijf inventarisnummers over de inkwartiering van geallieerde militairen. Het zijn voornamelijk financiële stukken, de inkwartiering richtte de nodige schade aan panden aan (in Oisterwijk waren er
23 gebouwen gevorderd: scholen, fabrieken, cafés en hotels, de beide pastorieën en enkele grote particuliere woningen) en er verdween het nodige van de inventaris. De eigenaren van de panden konden die schade vergoed krijgen. In inv.nr. 1334 vond ik heel wat rekeningen van Oisterwijkse middenstanders die goederen hadden geleverd aan de geallieerden. Op de lijst prijkt onder nummer 3 de kunstschilder Toon Merkelbach die een bedrag van 24 gulden declareert. In de bijlagen vinden we een ‘demand form’ getekend op 29 januari 1945. Daarin verklaart Merkelbach t.b.v. Major A.D. Langmuir (DORE 2 Cdn Works Section RCE) geleverd te hebben: ‘volmachtigde vertegenwoordiger. Het noodige materiaal zal door het leger geleverd worden:
Voleindigen van teekeningen en versiering van muren in Transit Leave Centre ter voldoening van DCE 1ste Canadian Army of dit zijner ge’. Toon Merkelbach is dus bijna met zekerheid de maker van een vrije bewerking van Robert Högfeldt’s Der Weiberfeind. De muurschildering zal dus te dateren zijn rond eind januari 1945. Merkelbach vervaardigde in opdracht van de Canadezen meerdere muurversieringen op de KVL, die blijkbaar al in vroegere tijden verdwenen zijn. Waarom hij Der Weiberfeind daarbij koos, blijft gissen.


Uit de Bevrijdingsdocumentaire van Oisterwijk in Beeld blijkt wel dat veel ongehuwde jongemannen (Merkelbach was er daar toen ook één van) toch behoorlijk jaloers waren op de Oisterwijkse meisjes die in het Transit Leave Camp mochten dansen, terwijl de toegang voor Oisterwijkse jongens verboden bleef.

Eerdere blog over de KVL link

Brief van een soldaat november 1944

Links Teddy Dobson

Inkwartiering
Een van de bevrijders van Tilburg was Teddy Dobson. Hij was ingekwartierd bij de Tilburgse familie van P. van Ham. De dochter Victoire Knibbeler-Van Ham, die nu in Berkel-Enschot woont, schonk onlangs de brief van deze soldaat aan het Archief.  Victoire was een zeer populaire naam in de dagen van de bevrijding. Tussen het gezin van Ham en Teddy Dobson was tijdens het 'samenwonen' een hechte band ontstaan.

Brief 28 november 1944
My dear Mama and Papa schrijft Dobson in een brief van woensdag 28 november 1944, vandaag precies 70 jaar geleden. Mama en papa Van Ham hebben hem even tevoren een brief geschreven in het Nederlands. De taal vormde geen barrière, er was een speciale vertaler werkzaam bij zijn militaire onderdeel: You can write us every time.


Familie Van Ham
Pierre van Ham, geboren in 1903, was kassier bij de Nederlandsche Bank in de Stationsstraat. Samen met zijn vrouw Tilly Raaijmakers en de vier kinderen Kees (1936), Victoire (1937), Annie (1939) en Jan (1944) woonde het gezin in de Magazijnstraat nummer 25 te Tilburg. Naast Teddy Dobson was ook Jimmy ingekwartierd bij de familie. Zijn achternaam is niet bekend. De avonduren werden ook vaak doorgebracht in huize Van Ham. Met een luchtbuks werden er in de keuken hele competities op touw gezet. Een grote ronde loden schijf aan een ketting diende als schietschijf. Ook zoontje Kees en dochtertje Victoire mochten af en toe meedoen. En blikje marmelade of een reep chocolade vormde de hoofdprijs.

Bevrijdingsleger in Duitsland
Op 28 november 1944 is Teddy Dobson 30 kilometer van Kiel gelegerd. In de brief spreekt hij uit liever in Holland te zijn gebleven.  Misschien dat er nog een korte vakantie mogelijk zou zijn, om even terug naar Tilburg te komen. Zorgen worden gedeeld zoals over zijn vrouw, die thuis in Rochdale een operatie in het ziekenhuis had moeten ondergaan. Hij hoopt ook zijn echtgenote een keer mee naar Tilburg te kunnen nemen.
Hij eindigt met Your dearest Friend Teddy, hoe de oorlog voor hem en zijn vrouw verder is gelopen is niet bekend. Het was een nog een lange weg naar Berlijn....Wel hebben we kunnen vaststellen dat Teddy Dobson  de oorlog heeft overleefd.
Na deze brief is er nooit geen contact meer geweest tussen de familie Van Ham en Teddy Dobson.

Geallieerde persdienst rondom de bevrijding 1944

Persdienst van de geallieerden
Het lijkt mosterd na de maaltijd, precies een week na het herdenken van 70 jaar bevrijding ontving het Archief via het Stadsarchief 's-Hertogenbosch een exemplaar van de Geallieerde Persdienst rond de bevrijding van Tilburg op 27 oktober 1944. Deze persdienst was illegaal.
Initiatiefnemer achter de GPD was L.J. van de Gevel, bedrijfsleider bij de wollenstoffenfabriek H. Eras en tevens leraar aan de Textielschool. Noodgedwongen nam Van de Gevel in 1943 ontslag en zocht 's nachts zijn toevlucht in de Textielschool aan de Lange Schijfstraat, waarvan hij een sleutel had. Hij ontdekte twee radio's in de school, die niet bij de Duitse autoriteiten waren ingeleverd. Samen met zijn buurman H.C.C. Want kwam hij op het idee om de nieuwsberichten van de radio te verspreiden via de GPD. Buurman Want zorgde voor de distributie. Bij de bevrijding oktober 1944 van Tilburg werden de activiteiten voor de GPD gestopt.

Geen gedrukte krant
De Geallieerde Persdienst was geen gedrukte krant, de krant werd getypt. In een tijd dat er nog geen computers waren en ook geen fotokopieerapparaten, was de typemachine zeer populair. Met hulp van carbonpapier konden er meerdere exemplaren van getypte bladzijden worden gemaakt. Het blaadje heette een doorslag. Naarmate er meer carbonpapier werd gebruikt, werden de doorslagen steeds minder leesbaar. Dat is op dit exemplaar van de Geallieerde Persdienst ook te zien.
De gehele serie van de Geallieerde Persdienst is ook bij de Koninklijke Bibliotheek aanwezig, die dit jaar veel oorlogskranten heeft laten restaureren en digitaliseren. De kranten worden ook doorzoekbaar via Delpher.

Voorbeelden van de inhoud
Hoewel de kaft Tilburg vermeldt, bevat deze papieren krant veel meer informatie dan Tilburg.

Berichten van Vrijdag 20 October 1944:  Ten zuiden van Venray hebben onze troepen contact gekregen  met tanks die het kanaal van Deurne zijn  overgestoken.

Berichten van woensdagmorgen 25 October 1944 - 8 uur vm. Den Bosch is niet geheel bezet doch wel worden er harde straatgevechten geleverd en is de bezeting door ons slechts een kwestie van uren...

Geallieerde Persdienst. Lange Schijfstraat no. 44 FEESTBULLETIN van het Geallieerde Persbureau. Nadat wij door storing in het Electriciteitsbedrijf in onzen berichtendienst gehinderd waren, hebben wij....

Berichten van Maandagmorgen 30 October 1944 acht uur Goedemorgen berichtte Reuter dat BREDA en GOES bevrijd zijn. In de buitenwijken van ROOSENDAAL wordt nog hevig gevochten.


Oorlogsdocumentatie Tilburg (565)
Dit exemplaar, cadeau gedaan door meneer Hagen wordt opgenomen in de oorlogsdocumentatie Tilburg. De schenker, geboren in Arnhem, moest in 1944 noodgedwongen zijn toevlucht zoeken in Noord-Brabant. Meneer Hagen, bedankt, wat een mooi exemplaar om bij het Regionaal Archief Tilburg beschikbaar te kunnen stellen.






Verdieping
Link naar publicatie over de ondergrondse pers op de website van het NIOD:

 

 

Unieke foto bevrijding Tilburg bij de slager op de Heuvel

Wat een vreugde en plezier op de Korte Heuvel, zo kort na de bevrijding van Tilburg in oktober 1944, nu 70 jaar geleden.

Voor de slagerswinkel van Jan van Kinderen aan de Korte Heuvel mag zoontje Han (Hermanus Petrus Maria, 1938)   plaats nemen achter het stuur van een militaire jeep. Andere kinderen staan bewonderend te kijken, rechts met de strik in het haar, oudste zus Elly  (Petronella Wilhelmina Maria, 1936) en voor haar het jongere zusje Mieke (Wilhelmus Jacoba Maria, 1939).

Rechts naast de slagerswinkel zien we de poort van café Voskens, nu het restaurant Huys van Voskens.  Toen werd café Voskens "De Roskam" genoemd. Een opvallend detail zien we in het pand links. De etalage en voordeur van winkel Voeten-Jongen zijn dichtgetimmerd. Maar op een foto op Dolle Dinsdag, 8 weken eerder, was de zaak niet dicht en is de tekst op de ruit goed te lezen. Waarom zouden de ramen in de tussentijd zijn geblindeerd ?

Slager Jan (Johannes Antonius Josephus Maria) van Kinderen  werd geboren in Hooge en Lage Zwaluwe op 10 februari 1908. Samen met zijn vrouw Alberdina Hubers (Rotterdam 1905-Tilburg 1997) werd in oktober 1935 het huis en zaak aan de Heuvel 38 betrokken. Nu is daar grillroom Karnak gevestigd en het huisnmmer is Heuvel 6.  Jan van Kinderen nam de zaak over van Jan Reijven. In 1973 sloot de zaak met de naam Jan van Kinderen vh J. Reijven, de slager werd toen 65 jaar.
Het pand werd verkocht en het echtpaar Van Kinderen-Hubers verhuisde naar Kwendelhof 95.  Jan van Kinderen overleed op 27 december 1991. Op de Korte Heuvel werden ook de drie oudste kinderen op de foto geboren.


Dit deel van de 'Korte' Heuvel stond ook wel bekend als 'De Blindedarm' van de Heuvel, waar al het doorgaande verkeer langs kwam. Linksaf naar 's-Hertogenbosch via de Bosscheweg (nu Tivolistraat) en rechtsaf naar Moergestel/Oirschot/ Eindhoven via de St. Josephstraat.

Zoon Peter van Kinderen (1942) uit Deurne heeft deze foto uit het familiealbum gevist en de scan beschikbaar gesteld.

Gerelateerde blogs:

• Tilburg rond 1900: Korte Heuvel en nu in 2013 link
• Studentenvereniging Sint Leonardus link
• Historische beelden bevrijding 1944 link

Historische beelden bevrijding 1944

Oorlogsgraven in Dongen, sigaretten, Hilvarenbeek (midden) en Tilburg
De foto van  Hilvarenbeek is genomen op het Vrijthof met op de motorkap links zittend Jan Naaijkens.



Goirle

Baarle-Nassau

Oosterhout

De ingestorte toren van de Sint-Willibrorduskerk te Alphen

Moergestel



Het raadhuis van Gilze, dat in september 1944 werd  opgeblazen
Geluidsfragment  van de reconstructie van het bombardement van het vliegveld september 1944

 

Op de website 70jaarbevrijding vindt u meer actuele informatie of de wegvandebevrijding.

 

Happy memories of Tilburg: onbekende soldaten

F.C. Brown

Alfred J.B. Smith

In de loop der jaren heeft het Archief veel documentatie en foto's verzameld over de Tweede Wereldoorlog. We zijn druk doende de collectie uit te zoeken om deze goed vindbaar te maken. Deze week troffen we (lachende) soldaten aan. Waarschijnlijk zijn de soldaten ingelegerd geweest bij Tilburgse families en zijn de foto's achtergelaten.

We weten echter niet wie de soldaten zijn. Soms staan er zinnen op achterop de foto, soms niet ? Weet u meer, herkent u de man die ooit misschien bij uw familie logeerde ?

Bill

Happy Memories of Tilburg. Arthur Pearman. 15th Rex. Regt.

Johnny oct 45

C.R. Leilphicel

Len

Pipes and Drums in 1944

Van Liesbeth en Ad in't Groen ontving het Archief afgelopen vrijdag een bijzondere foto. De foto is gekocht op een rommelmarkt, zo vertelden de schenkers.

Tilburg en de Schotten zijn historisch met elkaar verbonden. Het waren de Schotten die onder leiding van general major Colin Barber op 27 en 28 oktober 1944 de stad Tilburg hebben bevrijd. Met de komst van de Schotten maakten de inwoners van Tilburg voor het eerst kennis met doedelzakmuziek. Op zaterdag 28 oktober trekken de Pipes and Drums van de 15 Scottish Division vanuit de Spoorlaan richting Marktplein. De foto is van de Combined Pipes and Drums van de verschillende Highland Infantery Brigades, die deel uit maakten van de 15th Scottish Division die voor het paleis Raadhuis en op Oude Markt een uitvoering gaven als dank aan de inwoners van Tilburg. Het waren de pipe bands van de Seaforth Highlanders, Royal Scottish Fuseliers en de Cameronians.

De muziek werd enthousiast ontvangen. Althans door de meesten, een journalist schreef: 'We hopen niet dat dit instrument nu in Tilburg populair zal worden'. Zijn wens kwam niet uit, de muziek werd razend populair, mede dankzij de Scotjes en later de Dutch Pipes and Drums. Anno 2012 zijn de Dutch Pipes and Drums nog steeds actief, die in 1953 werd opgericht. By the way ze zoeken nog een drummer.

27 oktober 1944

Gelukkig waren er in 1944 nog mensen die een filmrolletje hadden en het aandurfden om opnames te maken. H.P.L.J. Naninck (1901-1984)was zo iemand. Naninck werkte als procuratiehouder 32 jaar bij de firma G. Dröge en was in zijn vrije tijd een fervent amateurfilmer.

In 2007 ontving het Regionaal Archief Tilburg enkele archiefstukken uit zijn nalatenschap (archiefnummer 1297). Daar zat ook dit 8 mm filmpje bij. De opnamen van het vertrek van Duitse soldaten (op de fiets, te voet en tenslotte massaal per trein) en de ontvangst van de bevrijders in Tilburg zijn soms zelfs letterlijk van binnenuit gemaakt. De vertrekkende Duitsers en een kar volgeladen met huisraad, waarschijnlijk van een vluchtend NSB-gezin, werden zo te zien gefilmd door een slaapkamerraam.

Op YouTube is ook een 'trailer' te zien van de film 'De bevrijding van Tilburg'. Deze opnamen werden gemaakt door de bevrijders zelf: de oprukkende 15de Schotse Divisie.