Moord en doodslag in Geertruidenberg 1573

Het Archief is weer een gravure van Geertruidenberg rijker. Drie jaar geleden ontvingen we twee prenten, een uit het jaar 1593 en de andere uit 1747 (link).  Ook deze nieuwe aanwinst komt uit het atelier van van F. Hogenberg (1538-1590). We kregen de prent van het Gemeentearchief Waalwijk.

Het is een historieprent van de verovering van Geertruidenberg in augustus 1573 op de Spanjaarden. De prent is spannend en met precisie getekend. Onder leiding van Pieter van Clootwijk met hulp van luitenant-generaal Morgan Poyet bestormen de manschappen de stadsmuren met ladders. Voor de Spanjaarden zit er niets anders op dan : Die Spanze zu der Flucht gezwunge(n). Der Hasen gleid seie namen in.

Van vluchten voor de soldaten was niet echt sprake. Uit een ooggetuigeverslag weten we dat : "For they were discharged all before his coming by the passport of Harlem’ . Met het paspoort van Haarlem wordt bedoeld dat alle 2.000 mannen van het Waalse garnizoen om het leven werden gebracht.


Het verhaal gaat dat de Prins van Oranje, die toen in Dordrecht verbleef, dezelfde middag om drie uur de stad kwam bezoeken.  De moordpartij was toen al achter de rug.



De prent is zeer fraai, maar helaas van weinig topografische waarde. Zo is het Kartuizerklooster precies aan de verkeerde kant van De Donge afgebeeld. De Spaanse commandant zou wel over de wal zijn ontsnapt en, hoewel in de rug gewond, over het water naar de Kartuizerklooster zijn gezwommen. De monniken werden gewaarschuwd, het mocht niet echt baten, het klooster werd geplunderd en vernield. Ende die Cathuysers sijn met groter haest wech gelopen ende hebbender al gelaten. Hetwelck die Goesen al hebben genomen, groot goet van allen dingen ende bovenal veel schoender vetten ossen en hebben tcloester seer iammerlijcke vernielt.

Leven en dood, moord en doodslag, liefde, het hoort allemaal tot onze geschiedenis. Maar als u weer eens op de Markt in Geertruidenberg flaneert, weet u na het lezen van deze blog wel wat er toen op die plaats is gebeurd.

Gebruikte bronnen:

• Arjan van Loon, Martin Robben en Bas Zijlmans, Beeldig Geertruidenberg, een stad in de kaart gekeken (1999) nr. 16;
• T.S. Jansma, Een Engels kroniekje over de eerste jaren van de Opstand (1572-1574), in: Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden. (93) 1978.

P.S.
In januari 2014 bereikte ons het droevige bericht dat Martin Robben (1933-2014) is overleden. link

Verhalen over Joodse Tilburgers

Fam. Czapnic, Lange Nieuwstraat Tilburg.
Collectie: Regionaal Archief Tilburg

Op 10 april 2013 hadden we een bijzondere bijeenkomst in Regionaal Archief Tilburg: de voorbereidende  bijeenkomst voor ´Open Joodse Huizen´, een 'intieme herdenking'  op 4 en 5 mei as. Vanuit Regionaal Archief Tilburg en Stadsmuseum Tilburg werd eerder een Werkgroep Joodse Tilburgers opgericht. Een groep van gedreven onderzoekers die een zoektocht is begonnen naar het verhaal achter de Joodse Tilburgers.

Gerrit Kobes, voormalig archivaris verbonden aan het archief, deed jarenlang onderzoek naar Wereldoorlog II. Eén van zijn onderzoeken resulteerde in een lijst van ´Oorlogsslachtoffers´. Deze lijst van meer dan negenhonderd Tilburgse personen stond lange tijd op de website van Regionaal Archief Tilburg maar werd sinds anderhalf jaar vertoond via de Tilburg Wiki. Van die 903 personen bleken er ongeveer 130 van Joodse komaf. De Werkgroep Joodse Tilburgers richt zich op die categorie.

Het Joods Historisch Museum organiseert sinds een jaar het project ´Open Joodse Huizen´, een programma van kleinschalige bijeenkomsten van herinneren en herdenken, waarin het joodse oorlogs- en bevrijdingsverhaal centraal staat. 'Joodse Huizen' zijn de huizen waaruit in 1942 en 1943 de toenmalige bewoners werden gedeporteerd. Uitgangspunt hiervoor zijn de adressen en gezinnen die vermeld staan op de website ´Digitaal Joods Monument´. Na een klik op deze pagina bent u beland op de adressen van Tilburg, want dankzij de inspanningen van de Werkgroep Joodse Tilburgers - in het bijzonder Jardena Gil - doet Tilburg dit jaar voor het eerst mee.

Zo zullen op 4 en 5 mei huizen, de voormalige Openbare Lagere School III en de synagoge geopend zijn. Er worden verhalen verteld, muziek gemaakt of een film vertoond. Deze 'intieme herdenkingen' herinneren aan de personen en gezinnen van Joodse mensen die gedurende de oorlog stadsgenoten waren. De Werkgroep Joodse Tilburgers speurde o.a. via internet én in de archieven naar informatie over deze personen. De resultaten plaatsten zij in de Tilburg Wiki. Want hoewel er vaak wordt gedacht dat alle informatie bekend is en dat de oorlog 'onderhand maar eens afgelopen moet zijn', blijkt er nog steeds nieuwe informatie boven water te komen.

Gezinskaart familie Mozes
Collectie: Regionaal Archief Tilburg

Zelfs tijdens deze bijeenkomst in het archief, kwamen nieuwe verhalen naar boven. In één van de huizen blijkt namelijk nog een volledige schuilkelder intact: het plafond is bekleed met kranten uit 1936. Of een nog onvolledig verhaal over bewoners van een pand in de Willem II straat werd tot op heden niet opgelost, waarop archiefvrijwilliger Ad van de Gender gelijk op zoek ging naar de bijbehorende gezinskaart: een tot nu toe onbekende naam stond daarop geregistreerd en bleek meteen weer een aanknopingspunt voor een verdere zoektocht!

Het verhaal van al de slachtoffers van Wereldoorlog II en daarmee van de Joodse Tilburgers mag dan zeer verleden tijd zijn, maar dankzij de gedrevenheid en betrokkenheid van onderzoekers én de archieven en musea, houden we de geschiedenis van mensen levend.

Twee bijzondere doodgeboren kinderen

Het gebeurt niet vaak: een kind, dat een half uur na het overlijden van de moeder wordt geboren en een doodgeboren kind, dat in het bevolkingsregister wordt vermeld. Maar toch vonden deze gebeurtenissen plaats in respectievelijk Oosterhout en Hilvarenbeek.


Op 18 januari 1874 is om half een 's middags te Oosterhout overleden: Adriana Kops, echtgenote van Johannes Blewanus:


Op diezelfde 18 januari 1874 heeft genoemde Adriana Kops om één uur 's middags een doodgeboren zoon ter wereld gebracht:

Dat is dus gebeurd een half uur na haar overlijden, als we de tijden vermeld in de akten tenminste mogen geloven. 

Een tweede bijzonder doodgeboren kind betreft de levenloze zoon, die Johanna Maria Wilbers, echtgenote van Peter de Bruin op 26 maart 1877 te Hilvarenbeek ter wereld heeft gebracht:

Op zich is dat geen bijzonder feit. Wat het wel uniek maakt is, dat deze doodgeboren zoon in het bevolkingsregister van Hilvarenbeek is ingschreven (bevolkingsregister Hilvarenbeek 1860-1890, inv. nr. 3160, scan 55):

Klein onderzoek naar evenementen van het archief

Regelmatig organiseert het archief een lezing, bijeenkomst of andere activiteit. Momenteel is een stagiaire van Fontys Communicatie bezig aan een onderzoek naar evenementen van het archief . Graag willen wij u daarom een aantal vragen stellen. Zo kunnen wij uw wensen verwerken voor onze toekomstige evenementen. De eerst volgende is al op 8 juni!
De enquête zal maximaal 2 minuten duren.

Alvast heel erg bedankt voor het invullen.
Ga naar de enquete

Wie weet meer van de familiefoto's Bax?

In Tilburg zou geen kinderarbeid zijn. Toch ogen ze jong, de jongens en meisjes op de foto, die we kregen van Ad Pijnenburg. Met kinderarbeid werd vaak arbeid beneden de twaalf jaar bedoeld.

We weten niet veel van de foto's. De enige aanwijzing die we hebben is dat Johannes Franciscus Bax er op moet staan. Deze is geboren in Tilburg op 3 april 1859 als zoon van timmerman Johannes en Elizabeth Leijten. Een andere aanwijzing is dat hij de grootvader moet zijn van Ria, José, Francien en Joan Bax. In 1906 trouwt de dan al 47 jarige fabriekwerker Bax met de 21-jarige Maria Voets, een dienstbode uit Amsterdam. Ze hebben dan al een zoontje. In 1923 overlijdt Bax, nog steeds als fabriekwerker.

We kregen nog een foto. De overeenkomst tussen beide foto's is het gebruik van sigaren. Welke fabriek zou het zijn, in die tijd waren er meerdere sigarendrogerijen in de stad ? Weet u meer waar de foto gemaakt is of herkent u iemand ? Wij stellen uw reactie zeer op prijs.

Over kinderarbeid in Tilburg uit de Arbeidsenquête 1887::
Van de tot dusver besproken toestanden wijken die te Tilburg in menig opzicht aanmerkelijk af. Reeds dadelijk valt omtrent deze plaats te constateeren, dat de wet van 19 September 1874 (Staatsblad no. 130), met het oog op de daar bestaande eigenaardige toestanden, niet noodig was. Dank zij het initiatief, genomen door monseigneur Zwijsen , vroeger als pastoor te Tilburg werkzaam(1), bestond er reeds vóór 1874 in de Tilburgsche fabrieken geen arbeid van kinderen beneden twaalf jaren. De Katholieke geestelijkheid verlangt en houdt streng vast aan de bepaling, dat geene kinderen tot de eerste Heilige Communie worden toegelaten, die niet behoorlijk kunnen lezen en schrijven. Het onderwijs, parochiaal ingericht en gegeven door broeders en zusters, is kosteloos. De fabrikanten werken met de geestelijkheid en de hoofden van het onderwijs samen, en nemen geene kinderen beneden twaalf jaren in hunne fabrieken aan.

Boekpresentatie 'Tilburg gefotografeerd door Schmidlin'

Op 27 maart jl. vond bij Regionaal Archief Tilburg de boekpresentatie plaats van ‘Tilburg gefotografeerd door Schmidlin’. Het programma bestond uit een aantal onderdelen: Tilburg gezien door de ogen van Schmidlin, het aanbieden van het eerste exemplaar en waarom Regionaal Archief Tilburg dit boek heeft gemaakt.

Als eerste kwam aan het woord de gemeentearchivaris van de gemeente Tilburg, Yvonne Welings. Zij liet ons in een prachtige presentatie de stad Tilburg zien door de ogen van Schmidlin door de jaren heen. Met foto’s uit het boek werd dit ondersteund. U kunt haar verhaal teruglezen in haar weblog van 27 maart jl. Vervolgens gaf zij het eerste exemplaar van het boek aan de vertegenwoordigers van de familie Schmidlin, mevrouw Wiessner en de heer Weststrate, die speciaal waren uitgenodigd.

Daarna was het de beurt aan Jean-Paul Korst, hoofd Archiefbeheer en tevens projectleider van dit boek. Hij vertelde ons waarom het archief dit boek heeft gemaakt. De ondertitel van het boek is ‘verborgen schatten van het archief’. Sommigen gasten van de boekpresentatie hadden al opgemerkt dat de bonbon bij de koffie in de vorm van een schatkist was. Dat staat symbool voor het archief, waar nog zoveel schatten in verborgen liggen. Het wordt tijd om die eens naar boven te halen. Dit kun je bijvoorbeeld doen door er over te schrijven, vandaar dat we in 2008 het idee hadden om een reeks van boeken te maken over de fotocollecties die we beheren. Het eerste boek kwam uit in februari 2010 en was getiteld '’t Toekomstig Verleden', geschreven door Jef van Gils en Jim van Nieuwenhuijzen, medewerkers van Regionaal Archief Tilburg.

Maar het maken van een boek is toch een andere wereld dan het beheren en toegankelijk maken van archieven. Het gaf ons als archiefdienst een heel andere kijk op de fotowereld, zowel letterlijk als figuurlijk. Het maken van een boek is namelijk niet eenvoudig en het kost tijd, heel veel tijd. In 2008 kwamen er al  achter dat er veel onderzoek gedaan moest worden. Helaas was de verkoop van het eerste fotoboek geen succes. Dus stelden we ons eind 2010 de vraag of we nog wel meer boeken moesten maken. Want je stopt er zoveel energie in en het leverde eigenlijk maar weinig op. De conclusie was dan ook om geen nieuwe boeken meer te maken ondanks het oorspronkelijk idee om elk jaar een boek uit te brengen.

Jef van Gils en Jim van Nieuwenhuijzen waren echter in 2009 al zeer enthousiast bezig met de voorbereidingen voor het volgende boek: Schmidlin.

Omdat eind 2010 het boek al voor 85% klaar was heeft Regionaal Archief Tilburg toch besloten om dit boek uit te brengen. En Regionaal Archief Tilburg zal daar geen spijt van krijgen. Het is namelijk een schitterend boek en iedereen die een relatie heeft met Tilburg zal dit beamen. Ook de boekhandels zijn enthousiast. Boekhandel Selexyz Gianotten heeft zelfs flink uitgepakt in haar winkel en etalage. En dat geldt ook voor boekhandel Livius. Neem er maar eens een kijkje, want je weet niet wat je ziet!

Tijdens de boekpresentatie werden daarna de mensen bedankt die een bijdrage hebben geleverd aan de totstandkoming van het boek. Zoals Ronald Peeters die de redactie en productie op zich nam, Sander Neijnens die voor de vormgeving zorgde en natuurlijk drukkerij Gianotten. Tenslotte werden ook de schrijvers in het zonnetje gezet, waarbij Jef van Gils en Jim van Nieuwenhuijzen werden geprezen voor hun inzet, energie en de tijd die ze aan het boek hebben besteed. Na de boekpresentatie kon men een kijkje nemen in de expositie Schmidlin in de hal van Regionaal Archief Tilburg die tot eind april te zien zal zijn. Samengesteld door medewerkers van het Archief.

Met dit fotoboek heeft Regionaal Archief Tilburg opnieuw een belangrijke bijdrage aan het cultureel erfgoed gegeven, en vooral een verborgen archiefschat tot leven gewekt.

Archief Fokcentrale arriveert

De collectieve herinnering aan het landbouwverleden van Tilburg lijkt verdwenen te zijn. Vaak dragen alleen straatnamen bij aan de herinnering van de stad zoals de Landbouw- en Veestraat. Ook horecanamen zoals de Postelse Hoeve en Boerke Mutsaers duiden op de landbouwachtergrond. 

Tot in de jaren zestig waren er boeren in de stad werkzaam in de landbouw en veeteelt, veelal in het zogenaamde gemengd bedrijf. Boter en melk waren geleverde producten. Producent en consument leefden dicht bij elkaar.
Om het vee van in goede conditie te houden werd de fokcentrale opgericht. Dit was een coöperatieve instelling, dat wil zeggen de aangesloten boeren hielpen elkaar.

Het archief bestaat uit 40 boeken. In een van de register zijn de roodbonte koeien van het Maas-Rijn-IJssel ras, afgekort MR,  getekend (link). MRY overheerste in Tilburg en omliggende dorpen. Precies werd bijgehouden hoeveel liter melk er werd gegeven. in die tijd werd nog handmatig gemolken. Gemiddeld was dat 3.000 tot 4.000 liter, nu is dat 10.000 liter !
Wat nu ook heel anders is dan vroeger zijn de horens. Op het plaatje hiernaast uit midden jaren dertig van de vorige eeuw zijn de horens nog getekend. Met de komst van de ligboxenstal, rond 1970, waarbij het vee los loopt en dus veel meer bewegingsvrijheid heeft zijn de koeien hoornloos om te voorkomen dat ze elkaar verwonden. De hoorns worden bij het kalfje reeds verwijderd. (link).
De aftekeningen van de koeien worden kol, sneb of bles genoemd.

Ook zijn twee foto's overgedragen die genomen is tijdens het 25jarig jubileum van de CTM, de coöperatie voor melkveehouders. Eén foto met de melkveehouders uit Tilburg en een aantal hoogwaardigheidsbekleders en één met hun vrouwen. De foto's zijn in 1937 genomen.



V.l.n.r. Jan Haagh, Yvonne Welings, Ad van Eijck, Henk Veltmeijer





















De voorzitter van de Heemkundekring Tilborch Henk Veltmeijer (link) zocht een goede bestemming voor het archief, die hij heeft gevonden bij het Regionaal archief Tilburg. Gemeentearchivaris Yvonne Welings is blij met deze samenwerkingspartner en aanwinst, samen kan op deze manier het verleden van de stad bewaard worden èn het verhaal van de stad verteld worden....
Oud-landbouwer en bibliothecaris Jan Haagh, links op de foto, draagt daar zeker aan bij.