Raamsdonk in de negentiende eeuw

Tot aan 1815 behoorde Raamsdonk, net als de nabijgelegen dorpen Baardwijk, Besoijen, ’s Gravenmoer, Sprang-Capelle en Waspik tot het baljuwschap Zuid-Holland van het gewest Holland. Van oudsher een zuiver agrarische gemeenschap. In 1796 werd Raamsdonk van het gewest Holland losgemaakt en na diverse herindelingen bij verschillende departementen in de Bataafse en Franse tijd in 1814 definitief bij de provincie Noord-Brabant gevoegd. Met de gemeentelijke herindeling in 1997 werd het dorp gevoegd bij de stad Geertruidenberg. Raamsdonk heeft drie kernen, Raamsdonk, Raamsdonksveer en het Keizersveer. Raamsdonksveer ontstaat in de tweede helft van de 16e eeuw, gelegen tegenover de vesting Geertruidenberg op de zuidelijke oever van de Donge. Tegenwoordig is Raamsdonksveer het grootste kerkdorp van de oude gemeente Raamsdonk. Het dankt zijn naam aan de veerdienst tussen Geertruidenberg en de Oostelijke Langstraat.

Raamsdonk heeft ook omvangrijke archieven nagelaten, waaronder het gemeentebestuur Raamsdonk 1815-1929, meer dan 60 meter. Theo van Herwijnen heeft afgelopen jaren het archief toegankelijk gemaakt en hierdoor kan het verleden van Raamsdonk beter bestudeerd worden. Vanaf 1851 ! waren daar voortdurend pogingen toe ondernomen, maar nu is het dan eindelijk gelukt !



Het zoeken en vinden van informatie in archieven is niet eenvoudig. Maar alleen al door de inventaris te bestuderen komen we al veel te weten over Raamsdonk. In 1908 werden de straten bepaald in de wijken A t/m I. De bijlage in de inventaris bevat een precieze opgave van alle straten. De archieven werden destijds ingedeeld in rubrieken, je kunt per onderwerp variërend van armenzorg, krankzinnigenzorg, onderwijs en drankwet de archieven raadplegen. Uiteraard zijn er ook 'algemene' series zoals verslagen en notulen om door te nemen. Ook het wapendiploma van Raamsdonk met de twee kenmerkende handen uit 1817 is nu weer traceerbaar.

Met dit sluitstuk is weer een belangrijke stap gezet in het toegankelijk maken van de archieven van de voormalige stad Geertruidenberg en dorp Raamsdonk.

Arm zijn in Loon op Zand

Arm zijn in deze tijd is erg, maar vroeger was de positie van armen nog veel erger. Totdat de Algemene Bijstandswet in werking trad in 1965 was het krijgen van hulp niet vanzelfsprekend. Vooral de eerste vrouwelijke minister Marga Klompé speelde bij het tot stand komen van de bijstandswet een cruciale rol. Haar credo 'Van genade naar recht' omschrijft in vier woorden de transitie van caritas. Caritas werd vaak als vernederend ervaren. De nieuwe bijstandswet veranderde de positie van veel mensen. Zo konden vrouwen scheiden en verbeterde de bejaarden- en wezenzorg.

Tot 1965, eigenlijk nog niet zo lang geleden, speelde het plaatselijke armbestuur een rol bij de ondersteuning van armen. Het Burgerlijk Armbestuur was tot die tijd belast met de ondersteuning van de behoeftigen op grond van de Armenwet. De eerste armenwet werd in 1854 ingevoerd en in 1912 aangepast. De besturen werden ook wel besturen van weldadigheid genoemd.

Voor wie verder wil lezen over de armen in Loon op Zand, John Boeren heeft in het jaarboek van de heemkundekring Loon op 't Sandt diverse artikelen geschreven en Tom de Booij over woonwagenbewoners (link).
Maar het is natuurlijk zeer aantrekkelijk om het archief eens in te duiken. Tot voor kort was dat moeilijk omdat er geen toegang beschikbaar was. Het archief is niet alleen een rijke bron voor onderzoekers naar de plaatselijke geschiedenis. Het bevat staten van armen 1830-1850 en de prijzen over broden (broodzetting). Voor genealogen vormt het archief ook een prachtige bron. Zo zijn er enkele ontlastbrieven opgenomen.

Verwante blogs:

Armenzorg in Geertuidenberg (link)
Charitas in Oisterwijk (link)

Goederen voor de Tilburgse Vincentiusvereniging

Het is oktober 1958. 48 vrachtwagens vol met goederen komen de Veemarktstraat ingereden. De goederen zijn bestemd voor de Vincentiusvereniging, die in de Veemarktstraat een centraal goederenmagazijn beheert. De goederen worden gesorteerd en de foto’s laten als een stripverhaal zien wat het eindresultaat is.
Vanaf 1848 is de Vincentius in Tilburg actief en kende vele liefdewerken zoals de kinderbescherming en de bedeling. Voor dat laatste liefdewerk werd in 1952 het Centraal Magazijn ingericht, nu Vincentshop geheten. Er wordt nu niet meer in natura uitgedeeld. Bij de Vincentshop worden tweedehands goederen die nog in goede staat zijn verkocht. De opbrengsten komen ten goede aan de armoedebestrijding, zoals de Stichting Ontspanning en Recreatie Tilburg, Pater Poels, de Voedselbank en directe ondersteuning.
Bijgaande foto's zijn ontdekt in de Vincentshop en werden twee straten verder bij het Archief aan de Kazernehof afgegeven. Er zit een zekere overeenkomst tussen de werkwijzen. Ook het Archief neemt 'oude' goederen aan, mits van goede kwaliteit en toegevoegde historische waarde, en stelt na verwerking de informatie beschikbaar aan de maatschappij.

Charitas in Oisterwijk

Vraag aan een middelbare scholier wat charitas betekent en het antwoord zal hoogstwaarschijnlijk uitblijven. Toch was de charitas ook wel zonder de h gespeld tot de komst van de Algemene Bijstandswet in 1965 een van de weinige mogelijkheden voor de inwoners van Oisterwijk om een beroep te doen als het wat minder ging. Hoe dat de afgelopen eeuw door de Charitas Oisterwijk werd vorm gegeven is door Jeroen Ketelaars, in het dagelijkse leven journalist, beschreven in het boekje Helpen met hoofd en hart. Voor dit onderzoek heeft hij veelvuldig gebruik gemaakt van archiefbronnen. Het eerste exemplaar werd afgelopen donderdag 27 januari gepresenteerd als deel 4 in de Oisterwijkse Historische Brochurereeks.

Ketelaars begint het verhaal van de armenzorg met de oorsprong, de Tafel van de Heilige Geest. Kerkgangers konden na de mis hun giften achterlaten, letterlijk op een tafel. Hij neemt ons mee verder in de tijd, wie waren de bestuursleden en hoe werd er bepaald wie werd bedeeld. Niet iedere Oisterwijker kon op bedeling rekenen tijdens de crisisjaren, leden van de socialistenbond visten naast het net.
De Charitas ging met haar tijd mee, zo werden er begin jaren zeventig flatwoningen voor bejaarden gebouwd aan de Poirtersstraat. Het onderscheid wie op steun kon rekenen is er niet meer, de Charitas Oisterwijk is er voor een ieder die tussen het wal en het schip valt. Ketelaars geeft daar aan het eind van het boekje prachtige voorbeelden zoals de Vicki Brown dependance, het Gerard Horvers Huis geheten.

Meer informatie over de uitgave vindt u op deze website.

Armenzorg in Geertruidenberg

Vorig jaar werden door Martin Robben enkele 19e eeuwse registers afgegeven. Martin Robben is al jarenlang actief op het historische vlak in Geertruidenberg. Zo stelde hij samen met Arjan van Loon en Bas Zijlmans het boek Beeldig Geertruidenberg : een stad in de kaart gekeken samen. Bij nadere bestudering bleken het 19e eeuwse registers te zijn van de Conferentie van de St. Vincentiusvereniging van de parochie St. Gertrudis uit Geertruidenberg.
St. Vincentius is een specifieke vorm van katholieke armenzorg die in de vroege negentiende eeuw in Frankrijk ontstond. De eerste plaatselijke vereniging -conferentie genaamd- werd in 1846 in Den Haag naar Frans voorbeeld opgericht. Het Haagse initiatief vond al spoedig navolging, in principe waren deze verenigingen per parochie georganiseerd en alleen mannelijke leken konden lid worden. Hoewel Vincentius vaak nog actief is, is het aantal conferenties sinds de jaren zestig afgenomen. In Geertruidenberg is de Vincentius opgeheven. De nieuwe sociale zekerheid en stijgende welvaart vanaf de jaren zestig maakten ondersteuning meer en meer overbodig. De Vincentianen legden huisbezoeken af, gaven indien nodig materiële ondersteuning. In het archief bevindt zich een register van huisbezochte gezinnen vanaf 1868 tot 1885. Andere liefdewerken vormden scholen, bibliotheken, soepkeukens en kleding- en meubelmagazijnen. In het archief van de parochie Gertrudis (2630) zijn voorbeelden hiervan te vinden zoals een inschrijvingsregister voor handwerken voor meisjes.
De Godshuizen in Geertruidenberg, waarvan de archieven ook zijn opgenomen, waren direct betrokken bij steun zoals het Gasthuis, het oude vrouwen- en mannenhuis en het weeshuis.

Mochten een van uw voorouders in Geertruidenberg hebben gewoond, wie weet wordt hij of zij vermeld ? Nieuwsgierig geworden, neem eens een kijkje in het Onderzoekerscentrum.

P.S.

In januari 2014 bereikte ons het droevige bericht dat Martin Robben (1933-2014) is overleden. link