Het leven van een Tilburgse KNIL militair: Gerard Verheijden

Natuurlijke zoon

Gerard Verheijden werd in Tilburg geboren op 6 maart 1897, natuurlijke zoon van Josephina Backx.  Zijn moeder was niet gehuwd, de vroedvrouw deed aangifte. Hij werd pas gewettigd door het huwelijk van zijn moeder met Gerrit Verheijden in juni 1901. Tot die tijd heette hij Gerard Backx. Het lijkt niet aannemelijk dat de naamgever Gerrit Verheijden zijn biologische vader was.  Zijn latere vader Verheijden trouwde een jaar na de geboorte van Gerard in 1898 met een andere vrouw, Johanna Kantelberg. Johanna zou in 1899 al overlijden. Ze was toen 63 jaar, een opvallend leeftijdsverschil, de weduwnaar telde slechts 35 jaar. Na de dood van Johanna Kantelberg vertrekt Gerrit Verheijden voor een jaar naar Duitsland. Gerrit Verheijden was metselaar van beroep en werd in Son en Breugel geboren.

Het eerst geboren zoontje uit het huwelijk van Gerrit Verheijden en Josephina Backx, Lambert sterft na enkele maanden. Hierna zouden nog Louise, Andreas, Marcelis, Joanna, Elisabeth, Josephina en ook een Gerard geboren worden.  Zoals in die tijd gebruikelijk was, trekt (schoon)moeder Johanna Backx bij het gezin in de Ververstraat in.

Bij de KNIL op Java en krijgsgevangene
Op 22 jarige leeftijd vertrekt Gerard naar een militaire kazerne in Nijmegen. Twee jaar later scheept hij in als KNIL militair naar Nederlands-Indië. Als fuselier werd hij ingedeeld bij het veertiende bataljon te Buitenzorg, nu Bogor. 
Hij trouwt op 26 maart 1924 met Njo Konok, geboren in de dessa Pameunstasan.Vijf kinderen worden geboren, Frans (1922), Josephina (1925), Leen (1929), Gerard (1931) en Wilma (1935). Een dochter Josephina, genoemd naar zijn moeder, overlijdt op 16 jarige leeftijd in Bandung.

Het echtpaar verhuist een aantal keer op Java: in 1926 naar Bandung, in 1927/1928 naar de garnizoensplaats Cimahi, 1934 Magelang, 1935 wederom Bandung. Rond 1940 was Gerard Verheijden werkzaam als kok op het militair vliegveld Tjilititan van Batavia, nu Jakarta.
Maart 1942 tot augustus 1945 is een tijd van grote zorgen. Gerard Verheijden verblijft zonder vrouw en kinderen in een jappenkamp. Na de bevrijding mag het gezin in 1946 voor half jaar naar Nederland en na terugkeer wordt hij geplaatst in Soerabaja. Gerard treedt na zijn pensionering in dienst bij de N.V. Droogdok Maatschappij in dienst als portier.


Terugkeer naar Nederland

Midden in de wederopbouw keerde het gezin in 1951 met het schip Sibajak terug naar Nederland. In de koude januarimaand kwamen Gerard, Nonja en de vier kinderen aan. Het was hier geen vetpot, de koffie bleef tot 1952 op de bon. Er heerste woningnood.  Het gezin wordt gehuisvest in diverse contractpensions in Oisterwijk: De Staalberg, Hof van Brabant, Kerkhof en Esseven. Naderhand worden de kosten voor het 2 jarig verblijf in die pensions, te weten 10.186,93 gulden, door het departement voor Maatschappelijk Werk in rekening gebracht. Gerard vindt werk als magazijnknecht bij het vliegveld in Gilze en Rijen. En dan eindelijk eind oktober 1953 krijgt het gezin een eigen woning aan de van Speijkstraat nr. 26. Op 63 jarige leeftijd neemt hij ook de zorg op zich voor zijn twee kleinkinderen.

Gerard Verheijden zou op 8 februari 1969 overlijden in het verzorgingstehuis Sint Elisabeth  in Goirle en werd in zijn geboorteplaats Tilburg begraven. Zijn  weduwe Njo Konok stierf in het ziekenhuis in 1970. Ze heeft zich in Nederland nooit thuis gevoeld.

Archief (1588)
Alle kinderen van Gerard en Njo Verheijden zijn gestorven. Schoonzoon dhr. Lens, inmiddels 84 jaar, bracht het album met al de egodocumenten van Gerard Verheijden naar het Regionaal Archief Tilburg. Het archief geeft een beeld van een tijd dat de verzorgingstaat nog niet bestond en dat is feitelijk nog niet zo lang geleden.

Verdieping

Hetty Naaijkens-Retel Helmrich heeft in 2008 een documentaire gemaakt over de contractpensions - Djangan Loepah!

Trailer op YouTube.

Link naar website contractpensions.

Paulus HBS, nu 2College Wandelbos

Bij onderwijsstad Tilburg hoort het verhaal van de oprichting van de Paulus HBS. Het middelbaar onderwijs komt in Tilburg moeizaam op gang in de negentiende eeuw. Pas in 1858 is er sprake van een Latijnse school en in 1866 start de HBS in het paleisje van koning Willem II.  Katholieke Tilburgers, vaak uit de wat betere milieus, kwamen veelal terecht bij het kleinseminarie Beekvliet in Sint-Michielsgestel of voor het handelsonderwijs op het jongensinternaat De Ruwenberg aldaar. In 1901 startte een volwaardig gymnasium, onderdeel van de Fraters van Tilburg, dat samen in 1917 met een nieuwe katholieke HBS-afdeling de basis werd van het St.-Odulphuslyceum. Voor meisjes kwam er vanaf 1926 de Theresia HBS, later het Theresialyceum.

Na de Tweede Wereldoorlog groeide het leerlingenaantal aan het Odulphus enorm. Niet elke leerling kon meer aan de Lange Schijfstraat worden gehuisvest. In het najaar van 1950 ontstonden er plannen voor een tweede katholieke HBS. Twee jaar later werd aan het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen de toestemming gevraagd  of met het ontwerp van een nieuw gebouw  kon worden begonnen. De minister ging hiermee akkoord in juni 1952 en snel daarna werd in het uitbreidingsplan De Hasselt grond gereserveerd voor een nieuwe HBS. Architect C.H. de Bever uit Eindhoven werd uitgekozen om de nieuwbouw te realiseren.



Directeur drs. J. Klinkhamer

Het gebouw was nog niet klaar toen de St. Paulus HBS in september 1954 al van start ging. Gekozen werd voor de Dalton-methode. Drie jaar later in 1957 deden de eerste meisjes hun intrede, een primeur in Tilburg. Drs. J. Klinkhamer, eerst leraar Duits aan het Odulphuslyceum, werd benoemd tot de nieuwe directeur. In 1972 werd hij opgevolgd door Gerard Jansen.  De geesteszorg was in handen van moderator P.H. Raaymakers. Noodgebouwen aan de Kwaadeindstraat deden dienst als klaslokalen. Er waren vier klassen met in totaal 118 leerlingen (Paulijnen) die als een soort bruidschat van het Odulphus waren overgenomen.

Pas op 28 april 1960 werd de nieuwbouw geopend aan de Wandelboslaan 1. De inzegeningshandeling verrichtte mgr. W. Bekkers. Met name de kapel en de inrichting was bijzonder te noemen, Bijdragen hiervoor leverden kunstenaars als Niel Steenbergen (altaarzuil, kruis en Maria- en Paulusbeelden) en Theo Elfrink (kruisweg).

Inmiddels is de Paulus HBS na een aantal tussenstappen opgegaan in het 2College Wandelbos. Van de zoon van de directeur Wim Klinkhamer ontving het Archief documenten en foto's van de Paulus HBS. Ze zijn een welkome aanvulling om het verhaal van Tilburg als onderwijsstad te vertellen.

Wim Klinkhamer overleed in november 2013.

Spoorlaan 346: Van Bank tot Huis van de Wereld tot ?

Het Huis van de Wereld sluit eind van dit jaar de deuren aan de Spoorlaan 346. Tijdens de wederopbouw in 1954 werd dit karakteristieke gebouw aan de Spoorlaan 346 gebouwd, ontworpen door het Rotterdamse architectenbureau Kraaijvanger. De deuromlijsting vervaardigd door beeldhouwer Hans Claesen mag ook als bijzonder worden beschouwd.

Verschillende erfgoedclubs zoals de Heemkundekring Tilborch, Erfgoedvereniging Heemschut en de stichting Cuypersgenootschap zijn al druk doende het gebouw op de gemeentelijke momumentenlijst geplaatst te krijgen.

Spoorlaan 346 werd gebouwd voor een bank, onderdeel Van Mierlo en Zoon uit Breda, later werd dit ABN AMRO. Op het hekwerk was ook het logo van de bank verwerkt vMz. De bouw mocht wat kosten, steenhouwerij Petit uit Breda werd ingehuurd om de marmeren vloeren van te leggen.

 

Als je de foto's tijdens de bouw ziet, is het moeilijk de leegte achter de Spoorlaan zonder de huidige hoogbouw voor te stellen. De torens van de St. Josephkerk zijn duidelijk te zien door de ochtendmist. Op de foto spreekt bankdirecteur dhr. J.H.M. Robbers de bouwvakkers toe.

Rond 1982 zou de ABN AMRO verhuizen naar de hoek bij de Heuvelring. Tot januari 2013 wordt het pand nog bewoond door het Huis van de Wereld, dat daarna noodgedwongen de 'mooie' deur moet gaan sluiten.

Het archief van architectenbureau Kraaijvanger wordt bewaard bij het Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam (link), uiteraard zijn de bouwtekeningen ook te vinden in het 'eigen' Tilburgse bouwarchief (link). Daar is nu een visuele bron bij gekomen. Van mevrouw mw. J. Cobben-Van Kempen, vanaf 1960 werkzaam bij de bank, ontving het Archief deze week twee alba met foto's van de bank. Ze zijn uniek.

P.S. De Heemkundekring Tilborch heeft in 2013 het verzoek ingediend om het pand op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen. Dit verzoek is afgewezen door het college van B. en W.

Hoog bezoek bij de PNEM in Geertruidenberg

De skyline van Geertruidenberg wordt naast het historisch centrum mede bepaald door de electriciteitscentrales van de PNEM. De PNEM, wiens activiteiten al weer jaren geleden zijn overgenomen door Essent, kiest begin twintigste eeuw voor Geertruidenberg als vestingingplaats voor de centrales. De Dongecentrale werd in 1919 geopend. Geertuidenberg ligt vanaf oktober 1944 tot april 1945 in de vuurlinies en de Dongecentrale raakte zwaar beschadigd. In 1947 is de laatste turbogenerator hersteld en dat mocht gevierd worden. Foto's van het bezoek werden onlangs geschonken door het Markiezenhof Bergen op Zoom. De toenmalige Minister van Wederopbouw en Volkshuisvesting L. Neher samen met de commissaris van de Koningin prof.dr.J.E. de Quay werden plechtig door de directeur ir. J.G. de Voogt op locatie ontvangen. De muziekvereniging Apollo luistert de feestelijke ontvangst op zoals uit de getoonde foto blijkt.


En de hoogwaardigheidsbekleders, die drinken na afloop een glaasje en roken een sigaar.

"Van verwoesting tot wederopbouw".

In deze weken van gedenken aandacht voor een bijzondere film die de heer B.H. Cohen in 1983 aan het archief schonk.

Het interieur van de synagoge aan de Willem II straat in Tilburg werd tijdens de Tweede Wereldoorlog kort en klein geslagen, maar op advies van de Joodse Raad waren eerder al veel kostbaarheden als wetrollen, sieraden en een groot deel van de inventaris voor de veiligheid naar Amsterdam gebracht. De synagoge werd gerestaureerd en in 1949 opnieuw ingewijd en in gebruik genomen.
In 2008 werd naast de synagoge een tuin ingericht ter nagedachtenis aan Helga Deen en met haar al die andere Tilburgse slachtoffers van de jodenvervolging.
 
De korte film die in het archief wordt bewaard, geeft een goede indruk van dit stukje geschiedenis. De film is nu te bekijken op het YouTubekanaal van het Regionaal Archief Tilburg.
 


Op de website van het Joods Historisch museum staat kort de geschiedenis van de Tilburgse Joodse gemeenschap beschreven:

In de jaren dertig vestigden zich vele vluchtelingen uit Duitsland in de plaats. Tijdens de bezetting werd na de uitsluiting van joodse leerlingen uit het openbare onderwijs in september 1941 een joodse school opgericht. Deze heeft tot april 1943 bestaan. In de zomer 1942 werd in Tilburg een vertegenwoordiging van de Joodse Raad gevestigd


Tussen augustus 1942 en eind april 1943 werd ongeveer 40% van de joodse bevolking van Tilburg gedeporteerd. Van hen overleefde een klein deel de oorlog. Het merendeel van de Tilburgse joden overleefde de oorlog door onder te duiken. Ook joden van elders vonden in en om de stad een schuilplaats.

Het interieur van de synagoge werd tijdens de oorlogsjaren volkomen vernield. Het gebouw werd voor andere doeleinden gebruikt en uiteindelijk bestemd als opslagplaats voor in de omgeving geroofde rituele voorwerpen.

Na de oorlog werd het joodse leven in Tilburg hervat. In september 1948 werd op de joodse begraafplaats een gedenksteen onthuld voor de slachtoffers van de Nazi-terreur. Een jaar later werd de synagoge opnieuw ingewijd. In 1976 werd het gebouw overgedragen aan de plaatselijke overheid, die het voor sociale en culturele doeleinden bestemde. Tegenwoordig biedt het gebouw aan de Willem II-straat onderdak aan de Liberaal Joodse Gemeente Brabant. Als zodanig werd het gebouw in 1998 ingewijd.

Topstuk uit onze collectie 'bewegend beeld' op Omroep Brabant TV

In samenwerking met het Regionaal Archief Tilburg zendt Omroep Brabant TV op zondag 20 december de gespeelde documentaire ‘Harmonie van een gemeenschap’ uit. Een film uit 1955 met unieke beelden van het naoorlogse Tilburg.

Cineast Otto van Nijenhoff (1898-1977) en scenarioschrijver Charles Bressers (1917-1963) maakten de film destijds in opdracht van het Tilburgse gemeentebestuur. Het doel was om de stad te promoten als een dynamische en vooruitstrevende gemeenschap en als een aantrekkelijke plaats om te wonen, te werken, te studeren en te recreëren.

De nostalgische film toont het optimisme van de jaren ‘50 en de wederopbouw, maar ook de eenvoud, de rust en het godsdienstige leven in die tijd. Voorzieningen op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, industrialisering, woningbouw en recreatie komen aan de orde en daarnaast zijn er beelden van het folkloristische karakter van de stad te zien, waaronder het Koningschieten van het St. Dionysiusgilde. Kortom: de film ademt de geest van de jaren vijftig en toont de dynamiek van een gemeenschap die bouwt aan haar toekomst.

‘Harmonie van een gemeenschap’ wordt op zondag 20 december om 10:00 uur uitgezonden op Omroep Brabant TV en wordt ’s avonds ieder uur herhaald.